Khôn ngoan thực tiễn cho một cuộc sống hạnh phúc

Blaise Pascal viết: “Mọi người đều tìm kiếm hạnh phúc. Điều này không có ngoại lệ. Cho dù sử dụng những phương tiện khác nhau, tất cả chúng ta đều hướng đến mục đích này. Việc một số người tham chiến, và những người khác né tránh chiến tranh, đều xuất phát từ cùng một mong muốn, chỉ khác nhau về cách nhìn. Ý chí không bao giờ thực hiện dù chỉ một bước nhỏ mà không nhắm đến mục tiêu này. Đây là điều thúc đẩy mọi hành vi của con người, ngay cả những người muốn tự tử”. Bởi lẽ ở đời này, hạnh phúc viên mãn không bao giờ đạt được cách trọn hảo, nên mục tiêu thực tế của con người là mong được hạnh phúc hơn. Điều nằm trong tầm tay của tất cả chúng ta để sống hạnh phúc hơn là học biết yêu thương nhiều hơn. Nhưng để lớn lên trong tình yêu thương, chúng ta cần sự khôn ngoan thực tiễn.

Khôn ngoan thực tiễn là gì? Trong bộ Tổng luận Thần học, Thánh Tôma Aquinô định nghĩa khôn ngoan thực tiễn là “lý trí hướng dẫn hành động cách đúng đắn”. Người khôn ngoan thực tiễn là người suy nghĩ và hành động đúng, bởi vì người ấy biết cách yêu thương. Chỉ mang trong lòng một ý hướng tốt - là yêu thương - thì chưa đủ. Ngay tại đây và lúc này, tôi có thể biểu lộ tình yêu như thế nào? Khôn ngoan thực tiễn là thói quen tốt hướng dẫn ta chọn cách hành động thể hiện tình yêu trong thực tế hằng ngày.

Khôn ngoan thực tiễn là điều thiết yếu để thực hành các đức tính khác. Nếu muốn tìm điểm trung dung giữa hai thái cực, chúng ta cần khôn ngoan thực tiễn để khám phá ra đâu là mức độ thích hợp. Người can đảm không phải là người hèn nhát nhưng cũng không phải là người liều lĩnh. Vì vậy, khi đối diện với nguy hiểm, nhờ khôn ngoan thực tiễn, chúng ta biết phải làm gì để tránh rơi vào cả hai cực đoan ấy. Tiết độ là đức tính tìm kiếm mức trung dung trong các khoái lạc thân xác, kể cả việc ăn uống. Người tiết độ ăn uống chừng mực: không quá nhiều cũng không quá ít. Cần khôn ngoan thực tiễn để xác định sự chừng mực trong từng hoàn cảnh cụ thể. Chẳng hạn, một vận động viên Olympic luyện tập mỗi ngày với cường độ cao, cần ăn nhiều hơn một nhân viên văn phòng ít vận động.

Chúng ta cần sự khôn ngoan thực tiễn để đưa ra những lựa chọn đúng đắn trong những quyết định quan trọng nhất. Tôi có nên chuyển đến một nơi khác không? Tôi có nên thay đổi công việc không? Chúng tôi có nên đón nhận thêm một người con nữa không?

Nhưng chúng ta cũng cần sự khôn ngoan thực tiễn cả trong những quyết định nhỏ. Tôi nên sử dụng số tiền nhận được trong dịp sinh nhật này như thế nào? Tôi có thể giúp người thân trong gia đình đang rất chán nản như thế nào? Hôm nay, tôi có thể giúp người bạn đời như thế nào? Khôn ngoan thực tiễn không chỉ liên quan đến những quyết định lớn lao có ảnh hưởng đến tương lai xa, mà còn hướng dẫn chúng ta trong từng chọn lựa nhỏ của đời sống thường nhật.

Để đưa ra những quyết định đúng đắn cần có ba yếu tố. Đầu tiên là tham vấn về những phương thế khả thi mà chúng ta có thể sử dụng để đạt được mục tiêu tốt đẹp đã đề ra. Vì thế, hãy bắt đầu với một mục tiêu tốt: Tôi muốn dạy con cái về đức tin. Nhưng tôi phải thực hiện điều đó bằng cách nào? Hát thánh ca cùng chúng? Đọc sách cho chúng nghe? Hay để các con tự đọc rồi trao đổi với tôi? Hoặc cùng các con tham gia phục vụ tại một viện dưỡng lão? Nếu quá vội vàng, tôi có thể không nhận ra rằng có nhiều phương thế khác để giúp các con hiểu về những gì Chúa Giêsu đã thực hiện cho chúng ta.

Khía cạnh tiếp theo của khôn ngoan thực tiễn là lựa chọn phương thế phù hợp trong số nhiều lựa chọn. Thay vì hành động cách hời hợt, người khôn ngoan thực tiễn sẽ đưa ra phán đoán đúng về mức độ phù hợp của từng phương thế. Con tôi không thích hát, và giọng tôi thì không hay, nên việc hát thánh ca xem ra không phù hợp. Các con tôi có lẽ cũng đã quá lớn để tôi đọc sách cho nghe. Làm tình nguyện viên ở viện dưỡng lão địa phương cũng không khả thi vì thời gian họ cần tình nguyện viên lại trùng với thời gian các con không thể tham gia. Vì vậy, một phương thế hợp lý có thể là để các con tự đọc rồi cùng trao đổi với chúng về nội dung cuốn sách. Dĩ nhiên, tôi lại phải vận dụng khôn ngoan thực tiễn để chọn cuốn sách phù hợp, cũng như quyết định thời gian và địa điểm thích hợp để cùng nhau thảo luận về những gì các con đã đọc.

Khía cạnh sau cùng và cũng là nền tảng nhất của khôn ngoan thực tiễn là điều mà Thánh Tôma Aquinô gọi là “mệnh lệnh”, nghĩa là làm điều tốt. Khôn ngoan thực tiễn không chỉ dừng lại ở việc biết điều gì là đúng, nhưng còn bao hàm việc thực sự thực hiện điều đúng ấy. Người biết mình phải làm gì nhưng lại không thực hiện điều đó thì biểu lộ sự yếu đuối của ý chí, chứ không phải sức mạnh của khôn ngoan. Khôn ngoan thực tiễn biểu lộ sự toàn vẹn nơi con người hành động, khi mà lý tưởng, ước muốn và hành vi hòa hợp với nhau. Người khôn ngoan không chỉ dừng lại ở một ý niệm lý thuyết về điều tốt, nhưng còn biến lý tưởng ấy thành một hành động cụ thể trong đời sống.

Vào thời Phục hưng, họa sĩ Piero del Pollaiolo đã thực hiện một bức tranh mang tính biểu tượng về khôn ngoan thực tiễn: một thiếu nữ ngồi trên ghế và tay cầm một con rắn. Hình ảnh ấy gợi lên ý nghĩa gì? Chúa Giêsu đã mời gọi chúng ta “hãy khôn ngoan như con rắn” (Mt 10,16). Rắn biết lẩn tránh khi bị đe dọa; cũng vậy, người khôn ngoan thực tiễn biết tránh những tình huống sai lầm. Nhưng rắn cũng có thể phản ứng mau lẹ khi cần tự vệ. Người khôn ngoan thực tiễn biết khi nào nên thoái lui và khi nào cần đối diện. Tay còn lại, thiếu nữ cầm một chiếc gương phản chiếu hình ảnh của mình. Chiếc gương tượng trưng cho sự tự hiểu biết cần thiết đối với khôn ngoan thực tiễn. Như triết gia Alasdair MacIntyre đã viết: “Tôi chỉ có thể trả lời câu hỏi ‘Tôi phải làm gì?’ nếu trước đó tôi trả lời được câu hỏi: ‘Tôi là một phần của câu chuyện nào, hay những câu chuyện nào đang định hình cuộc đời tôi?’” Thiếu nữ ngồi, không chạy cũng không đứng, bởi vì cô dành thời gian thích đáng để đưa ra quyết định, tránh sự vội vàng khi phán đoán. Cô điềm tĩnh và bình thản trong việc suy xét, chọn lựa phương thế và thực hiện hành động.

Làm thế nào để chúng ta vun đắp khôn ngoan thực tiễn? Từ “prudence” (thận trọng) bắt nguồn từ tiếng Latinh providentia, nghĩa là thấy trước. Để làm điều đúng trong những hành động cụ thể của mình, chúng ta cần nhìn về phía trước để để suy xét những hệ quả có thể phát sinh từ điều mình dự định thực hiện. Nhưng chúng ta cũng cần nhìn lại phía sau để học hỏi từ những kinh nghiệm trong các hoàn cảnh tương tự. Đồng thời, chúng ta cũng phải nhìn xung quanh, xem xét những khía cạnh khác nhau của hành động dự định, để nhận ra những yếu tố hoàn cảnh nào tạo nên sự khác biệt quan trọng trong tình huống hiện tại. Nếu không xét đến quá khứ, hiện tại và tương lai, chúng ta sẽ không thể tìm được sự trung dung của hành động đúng đắn ngay tại đây và lúc này.

Chúng ta có thể trưởng thành trong khôn ngoan thực tiễn bằng cách học hỏi từ kinh nghiệm. Thomas Sowell định nghĩa kinh nghiệm là “một cách nói hoa mỹ về tất cả những sai lầm ngớ ngẩn mà cuối cùng bạn nhận ra mình đã mắc phải”. Chính vì thế, nhiều bậc thầy thiêng liêng khuyên chúng ta nên dành thời gian vào cuối mỗi ngày để xét lại một ngày đã qua. Hôm nay Chúa đã ban cho tôi những ân huệ nào? Điều gì đã diễn ra tốt đẹp? Tôi đã thất bại ở đâu? Thiên Chúa đang dạy tôi điều gì? Ngày mai tôi có thể làm tốt hơn bằng cách nào? Nói theo cách của Winston Churchill: ai cũng có thể mắc sai lầm, nhưng chỉ người khôn ngoan mới biết học hỏi từ những sai lầm của mình.

Nhưng vì kinh nghiệm của mỗi cá nhân đều có giới hạn, nên việc học hỏi từ người khác, đặc biệt những người lớn tuổi và giàu kinh nghiệm hơn là điều hợp lý. Chúng ta có thể tìm đến các bậc hiền triết và các thánh để học những bài học cuộc sống mà chúng ta có thể áp dụng vào đời sống của chính mình. Chúng ta cũng có thể học từ những thiếu sót, sai lầm và cả những bi kịch của người khác để biết điều gì không nên làm. Khi còn phân vân, chúng ta có thể trao đổi về quyết định mình đang cân nhắc với một người giàu kinh nghiệm và thánh thiện, để nhận được sự góp ý và một cái nhìn khách quan về hoàn cảnh của mình.

Trong mọi sự, Chúa Giêsu là mẫu gương. Có lúc Người lên tiếng, nhưng cũng có lúc Người thinh lặng. Người đối thoại với người phụ nữ bị bắt quả tang phạm tội ngoại tình theo một cách, nhưng lại nói với các kinh sư và người Pharisêu theo một cách rất khác. Có khi Người hoạt động giữa đám đông, nhưng cũng có những lúc Người lui vào nơi thanh vắng để thinh lặng một mình. Chính Chúa Giêsu là sự khôn ngoan của Thiên Chúa được nhập thể, và Người đã ban Thánh Thần để chúng ta cũng được chia sẻ vào sự khôn ngoan thần linh ấy. Vì thế, cách quan trọng nhất để lớn lên trong khôn ngoan thực tiễn là cầu xin và rộng mở tâm hồn đón nhận hồng ân khôn ngoan từ Thiên Chúa.

Mary Ngọc Yến

Chuyển ngữ từ: wordonfire.org