Chuyện từ một buổi chiều trà đàm

Trong cuộc trà đàm chiều hôm ấy (13.8.2026), anh bạn trao đổi thắc mắc một số vấn đề về ý nghĩa việc truyền chức Giám mục tại Qui Nhơn, về việc tuyên phong Chân phước Cha Phanxicô Xaviê Trương Bửu Diệp, về việc anh có xem một clip Giám mục Nguyễn Văn Bản (Hải Phòng) nói chuyện với số đông người, Giám mục gọi những người tham dự hôm ấy là ông cố bà cố. Anh lấy làm lạ. Anh ráng quan sát xem, anh thấy có một số người “còn trẻ” khoảng U50. Anh chưa hiểu những người ấy có bà con gì với Giám mục? Còn trẻ mà vai vế lớn thế? Nhiều thế? Làm sao được vậy? Giám mục chắc cũng 70 trên, sao ông cố bà cố của Giám mục mà còn trẻ vậy?.

Mình tạm giải thích ngắn gọn cho anh về ý nghĩa truyền chức Giám mục và tuyên phong Chân phước. Riêng vấn đề “ông cố bà cố” phải giải thích cho anh lâu hơn về cách gọi này. Tựu trung đó là cách gọi quý cha mẹ của các Linh mục và Tu sĩ. Trong đó cha mẹ lớn tuổi có, tuổi U50 có (lập gia đình sớm, con đầu lòng đi tu, khấn lần đầu hay đang là Đại chủng sinh – nói chung là đã khoác y phục nhà tu). Anh bạn tạm hiểu, nhưng xem ra chưa tâm phục khẩu phục, tạm cho qua câu chuyện.

1. THỬ TÌM NGUỒN GỐC CÁCH GỌI

Nhân sự việc này, mình tìm hiểu thêm cho ngọn nguồn có đầu có đuôi về cách gọi Ông Bà Cố - cha mẹ của quý Linh mục và quý Tu sĩ.

Tài liệu về cách gọi này rất hiếm hoi, khả năng hạn hẹp của mình chỉ tìm được một số ý kiến:

a. Hai thành viên của trang “Thắc Mắc Công giáo”:[1]

*Hoàng Văn Thương (Tu sĩ dòng Thánh Gia Việt Nam)   ·

Thuật ngữ “ông bà cố” không phải là một danh xưng hay thuật ngữ chính thức của Giáo hội. Cách gọi này xuất hiện trong văn hoá Việt Nam bày tỏ sự kính trọng và tri ân công lao sinh thành, nuôi dưỡng và giáo dục của cha mẹ những người có con đi tu (linh mục, tu sĩ). Họ phải “cố” để nuôi con, giáo dục con và nhất là làm gương sáng và sống đúng với vai trò cha/mẹ của linh mục, tu sĩ.

*Hoàng Phương

“Ông bà cố” là thuật ngữ đặc trưng của các giáo phận miền bắc để chỉ cha mẹ của linh mục hoặc tu sĩ. Ở miền trung và miền nam không có dùng từ này. Ở các vùng chính hiệu miền tây thì giáo dân họ gọi các Linh Mục là “ông cố”. Hồi xưa các linh mục ngoại quốc làm việc ở VN thì được gọi là “cố đạo”. Dần già từ “ông bà cố” được phổ biến hơn và được sử dụng. Trong các ngôn ngữ khác, không có từ dành riêng đặc trưng để chỉ cha mẹ của LM như VN.

b. Theo Linh mục Antôn Trần Văn Kiệm, từ “Cố” có những nghĩa sau đây:[2]
 

Theo tổng hợp của Linh mục Antôn Trần Văn Kiệm từ các từ điển, ông bà cố là cha mẹ của ông bà (nội/ngoại) chứ không phải là cha mẹ của Giáo sĩ và Tu sĩ. Ông cố bà cố còn được gọi để chỉ cha mẹ của các bậc từ cử nhân trở lên trong xã hội thời phong kiến.

Trong xã hội phong kiến, thường khi đỗ đạt cử nhân, phó bảng, tiến sĩ thì đều được triều đình bổ dụng làm quan. Đỗ cử nhân nghĩa là đủ tiêu chuẩn và được triều đình giao giữ các chức vụ quan lại ở địa phương  hoặc làm việc trong các cơ quan nhà nước.[3]

2. CĂN TÍNH GIÁO SĨ VÀ TU SĨ

Giáo luật điều 207:

§1. Do sự thiết định của Thiên Chúa, trong Giáo hội, giữa các Kitô hữu có những thừa tác viên có chức thánh, theo luật được gọi là giáo sĩ, và những người khác, được gọi là giáo dân.

 §2. Trong cả hai thành phần ấy, có những Kitô hữu được thánh hiến cho Thiên Chúa một cách đặc biệt và phục vụ sứ mạng cứu độ của Giáo hội do việc tuyên giữ các lời khuyên Phúc Âm bằng những lời khấn hoặc những mối ràng buộc thánh khác, được Giáo hội công nhận và phê chuẩn; tuy bậc sống của họ không thuộc về cơ cấu phẩm trật của Giáo hội, nhưng thuộc về đời sống và sự thánh thiện của Giáo hội.

Lumen Gentium, số 28: Thừa tác vụ giáo sĩ do Thiên Chúa thiết lập được thi hành theo những cấp bậc khác nhau mà từ xưa được gọi là Giám mục, Linh mục và Phó tế… các Linh mục liên kết với Giám mục trong chức vị tư tế và nhờ bí tích Truyền Chức Thánh, Linh mục được thánh hiến theo hình ảnh Đức Kitô, Linh mục tối cao và đời đời (x. Hr 5,1-10; 7,24; 9,11-28) để rao giảng Tin Mừng, chăn dắt các tín hữu và cử hành việc phụng tự linh thánh như những tư tế đích thực của Tân Ước.

a. Căn tính Giáo sĩ Công giáo

Theo triệt §1 điều 207 bộ Giáo luật của Giáo hội Công giáo và Hiến chế Lumen Gentium, Giáo sĩ gồm có Đức Giáo hoàng, các Giám mục, Linh mục và Phó tế là những Kitô hữu đã lãnh nhận Bí tích truyền chức thánh.

Cụ thể: Phó tế phụ tá cho Linh mục và Giám mục. Linh mục là cộng sự viên của Giám mục.

Trong nghi thức truyền chức Giám mục, vị tiến chức phải tuyên bố trước mặt các Giám mục và toàn thể tín hữu quyết tâm thi hành phận vụ theo như Chúa Kitô và Hội Thánh mong muốn, trong sự hiệp thông với Hàng Giám mục, dưới quyền của Đấng kế vị Thánh Phêrô Tông đồ. Việc tuyên bố của vị tiến chức được thể hiện bằng những lời thưa “con muốn” sau những câu hỏi của Giám mục chủ phong:

- Cha có muốn thi hành cho đến chết, nhiệm vụ các Tông Đồ đã trao cho chúng tôi, và được truyền lại cho cha, qua việc đặt tay của chúng tôi cùng với ân sủng của Chúa Thánh Thần không?

- Cha có muốn không ngừng trung thành rao giảng Tin Mừng của Chúa Kitô không?

- Cha có muốn gìn giữ kho tàng đức tin cho tinh tuyền và nguyên vẹn, như truyền thống vẫn có từ thời các Tông đồ và luôn được bảo toàn khắp nơi trong Hội Thánh không?

- Cha có muốn xây dựng nhiệm thể Đức Kitô là Hội Thánh của Người, và cùng với hàng Giám mục kiên trì hợp nhất với Người dưới quyền Đấng kế vị thánh Phêrô Tông đồ không?

- Cha có muốn trung thành thể hiện sự vâng phục Đấng kế vị thánh Phêrô Tông đồ không?

- Cha có muốn cùng với các cộng sự viên của cha là các Linh mục và Phó tế chăm sóc cho dân thánh và dẫn đưa họ vào con đường cứu độ, như một người cha nhân hiền không?

- Cha có muốn, vì danh Chúa, luôn ân cần và thương xót đối với những người nghèo khó, những kẻ tha hương và tất cả những ai lâm cảnh túng cực không?

- Cha có muốn tìm kiếm và dẫn đưa các con chiên lạc về đoàn chiên của Chúa không?

- Cha có muốn không ngừng cầu xin Thiên Chúa toàn năng cho dân thánh và chu toàn chức vụ thượng tế cách toàn hảo không?

Trong Nghi thức truyền chức Linh mục, Đức Giám mục hỏi ứng viên và ứng viên trả lời “Thưa con muốn – Nhờ ơn Chúa giúp thưa con muốn”:

 “Con quý mến, con có muốn trở thành Linh mục, cộng tác viên của Giám mục trong chức Linh mục, để phục vụ và dẫn dắt Dân Chúa dưới sự hướng dẫn của Chúa Thánh Thần không?”

“Con có muốn trung thành chu toàn tác vụ Lời Chúa, nghĩa là rao giảng Tin Mừng và trình bày giáo lý Đức Tin công giáo theo truyền thống của Hội Thánh để ngợi khen Thiên Chúa và thánh hóa Dân Kitô giáo không?”

“Con có muốn mỗi ngày kết hiệp với Linh mục thượng phẩm là Chúa Kitô, Đấng tận hiến mình cho Cha Người và với Người thánh hiến con cho Thiên Chúa để cứu rỗi loài người không ?”.

Thiết nghĩ Giáo Luật, Lumen Gentium và những lời tuyên bố trong nghi thức truyền chức Giám mục và Linh mục trên đây đã nói lên súc tích căn tính của Giáo sĩ.

b. Căn tính Tu sĩ

-  Theo triệt §2 điều 207 bộ Giáo luật của Giáo hội Công giáo, trong cả hai thành phần ấy (Giáo sĩ và giáo dân), có những Kitô hữu được thánh hiến cho Thiên Chúa một cách đặc biệt và phục vụ sứ mạng cứu độ của Giáo hội do việc tuyên giữ các lời khuyên Phúc Âm bằng những lời khấn hoặc những mối ràng buộc thánh khác, được Giáo hội công nhận và phê chuẩn; tuy bậc sống của họ không thuộc về cơ cấu phẩm trật của Giáo hội, nhưng thuộc về đời sống và sự thánh thiện của Giáo hội.

- Công Đồng Vaticanô II đã dạy: “Qua việc tuyên khấn hay qua những ràng buộc linh thánh khác tương tự như lời tuyên khấn, các Kitô hữu tự buộc mình thực thi ba lời khuyên Phúc Âm, hiến thân hoàn toàn cho Thiên Chúa, Đấng được yêu mến trên hết mọi sự, phụng sự và làm vinh danh Thiên Chúa với một danh nghĩa mới và đặc biệt.” (LG 44)

-  Cách chung, trước khi khấn sinh tuyên khấn, khấn sinh nhân danh Thiên Chúa Ba ngôi rồi mới tuyên khấn ba lời khuyên Phúc âm: vâng phục, khó nghèo và khiết tịnh... “Nhờ ơn Chúa Thánh Thần trợ giúp, qua lời chuyển cầu của Thánh…, con (tên thánh, họ tên) quyết tâm sống trọn vẹn đặc sủng của Đấng Sáng Lập, để tôn vinh Thiên Chúa và phục vụ Giáo hội…”

Các lời tuyên khấn đã nói lên căn tính của người Tu sĩ Công giáo: Dâng hiến toàn bộ cuộc đời để noi gương Đức Giêsu Kitô qua ba lời khuyên Phúc Âm để tôn vinh Thiên Chúa và phục vụ Giáo hội (địa phương hoặc toàn cầu).

Cách chung, Tu sĩ Công giáo không nằm trong cơ cấu phẩm trật, nhưng thuộc về cơ cấu đặc sủng liên quan đến sự thánh thiện của Hội thánh. Tuy nhiên, có những Giáo sĩ dòng (có lời khấn dòng), các ngài là những Tu sĩ của một Hội dòng và đã lãnh nhận chức Linh mục. Do đó, các ngài thuộc hàng Giáo sĩ, nhưng đồng thời cũng là Tu sĩ sống theo linh đạo và dưới quyền bề trên của dòng mình.

3. NHẬN ĐỊNH

- Từ những gì đã nêu trên cho thấy căn tính của Đức Giêsu Kitô chính là khuôn mẫu tối cao và nguyên mẫu duy nhất để định hình căn tính, đời sống và sứ vụ của Giáo sĩ và Tu sĩ trong Giáo hội.

Vì Chúa Giêsu là nguyên mẫu tối cao và duy nhất, do đó qui chiếu, trở về với Đức Kitô sẽ điều chỉnh những gì chúng ta hiểu về mình.

Trong Tin mừng, Thánh Giuse và Mẹ Maria đều được gọi là cha mẹ của Chúa Giêsu: “Cha mẹ Hài Nhi Giêsu” (Lc 2, 27); “Hằng năm cha mẹ Đức Giêsu lên Giêrusalem mừng lễ Vượt Qua” (Lc 2. 41); “Kìa cha con và mẹ đây đã đau khổ tìm con" (Lc 2,48).      

- Giáo sĩ và Tu sĩ trong Giáo hội không phải là những quan chức.

- Việc gọi cha mẹ của Linh mục và Tu sĩ là Ông Bà Cố hoàn toàn dựa vào phong tục dân gian, chứ không phát xuất từ truyền thống của Giáo hội.

Phong tục dân gian Việt Nam gọi Ông Bà cố là bậc sinh thành Ông Bà nội, Ông Bà ngoại của bậc cha mẹ.

- Việc gọi cha mẹ của Linh mục và Tu sĩ là Ông Bà Cố hoàn toàn chỉ có ở Việt Nam. Các nước khác không có cách gọi này. Philippines, một Giáo hội thuộc vùng Đông Nam Á như Việt Nam chúng ta, nhưng Giáo hội Philippines vẫn gọi đấng sinh thành của Giáo sĩ, Tu sĩ là cha mẹ. Khi cha của Đức Hồng Y Tagle qua đời, các trang đưa tin:

* Cardinal Tagle’s father dies at 96
https://cbcpnews.net/cbcpnews/cardinal-tagles-father-dies-at-96/

*Manuel Tagle, father of Cardinal Luis Antonio Tagle, dies
https://www.manilatimes.net/2026/09/06/news/manuel-tagle-father-of-cardinal-luis-antonio-tagle-dies/2419361

*Pope Leo XIV offers condolences to Cardinal Tagle over father's death
https://www.pna.gov.ph/articles/1283584

Tại sao quả địa cầu có độ nghiêng? Độ nghiêng này có quan trọng không?

Trục tự quay của địa cầu nghiêng khoảng 23,5° so với mặt phẳng quỹ đạo quanh Mặt Trời. Nếu trục địa cầu quay thẳng đứng, 4 mùa cũng theo đó mà bị triệt tiêu. Lượng nắng ở một số khu vực cùng một vĩ độ, nắng sẽ cứ nắng, nóng sẽ cứ nóng. Lượng mưa ở một số khu vực cùng một vĩ độ, lạnh sẽ cứ lạnh, ấm sẽ cứ ấm suốt năm…khí hậu sẽ không có phân kỳ những mùa rõ rệt, liệu sự sống có hài hòa phong phú không? Độ nghiêng của trái đất là một thiết định kỳ diệu của Đấng Sáng Tạo, cho sự sống và vì sự sống.

Thực vậy, đời sống hôn nhân là một ơn gọi, cũng giống như đời sống tu trì là một ơn gọi. Cha mẹ vừa là ơn gọi vừa là sứ mạng, hai yếu tố này gắn kết chặt chẽ và không thể tách rời, đó là ơn gọi và sứ mạng đã được thiết định. Có thể ví von ơn gọi và sứ mạng làm cha mẹ giống ID định danh cho những người đã có con, có con làm Linh mục, Tu sĩ, kỹ sư, bác sĩ, nông dân, công nhân…[4] và giống như thửa đất gắn liền với một sự kiện lịch sử đã được xếp hạng di tích, theo luật di sản di tích này không thể giải tỏa, di dời, đền bù, tái định cư một nơi đắc địa “ông bà cố”.

Tiếng gọi cha mẹ trong đời sống người Việt mình, linh thiêng lắm, nặng nghĩa nặng tình lắm:

* Ơn cha nặng lắm ai ơi
Nghĩa mẹ bằng trời chín tháng cưu mang.
* Đêm khuya trăng rụng xuống cầu
Vì con cha mẹ dãi dầu nắng mưa.
* Bao năm gian khổ héo hon
Mẹ luôn cam chịu nuôi con nên người.
* Đi khắp thế gian không ai tốt bằng mẹ
Gánh nặng cuộc đời không ai khổ bằng cha.
* Công cha như núi ngất trời
Nghĩa mẹ như nước ở ngoài biển Đông.
         …
Sứ điệp Lời Chúa trong phụng vụ Lễ Tro, khai mạc mùa chay thánh, chỉ dạy cần phải tỉnh thức để không đi vào “vết xe đổ” của biệt phái…từ đó đòi hỏi các kitô hữu phải sống đạo theo cung cách của Tin Mừng, sống giản dị, khó nghèo, yêu thương, tình nghĩa, để không làm suy giảm giá trị Tin mừng cứu độ, nói cách khác không làm lu mờ hình ảnh  của Giáo hội.

Sau hết, “dù bóng tre xanh xao u sầu, dù nước sông quê tôi đỏ ngầu”.[5] Hoa vẫn nở trên đường quê hương thôi, phải nở thôi, đủ nắng hoa sẽ nở.

Chúa Giêsu là mặt trời soi đàng công chính.
Chúa Giêsu là Con Đức Bà Maria đồng trinh.
         Thương xót chúng con. [6]