Lược sử Giáo xứ Chợ mới

GIÁO XỨ CHỢ MỚI

I. VỊ TRÍ ĐỊA LÝ
Giáo xứ Chợ Mới hiện nay bao gồm các xã An Cư, An Hiệp, An Hải, An Hoà và các thôn Quảng Đức, Hà Yến, Hòa Hậu của xã An Thạch, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên. Trung tâm sinh hoạt của giáo xứ đặt tại nhà thờ Chợ Mới, thôn Hà Yến, xã An Thạch, huyện Tuy An.

Trên quốc lộ IA, từ Bắc vô Nam, qua khỏi cầu Ngân Sơn chừng 600m, hoặc nếu từ Nam ra Bắc cách ngã ba Chí Thạnh 2 km, gặp trụ cây số 1301, đi theo huyện lộ về hướng Đông khoảng 300m sẽ đến cầu Lò Gốm bắc qua nhánh sông Cái[1] chảy ra đầm Ô Loan. Tại cầu Lò Gốm, sông Cái chia làm hai nhánh, một nhánh dọc theo cầu Lò Gốm chảy ra cửa biển Tiên Châu. Dọc đường bêtông theo nhánh sông nầy là đường về nhà thờ Mằng Lăng. Nhánh  kia chảy dưới chân cầu Lò Gốm về hướng Nam đổ ra đầm Ô Loan, đoạn qua thôn Hà Yến gọi là sông Hà Yến. Trên đường chảy ra đầm Ô Loan, sông Hà Yến phát sinh một nhánh nhỏ từ Chợ Mai, thôn Hà Yến, đến chân núi Gò Dầu thôn Hòa Hậu, rồi cũng chảy ra đầm Ô Loan.

Từ đầu phía Bắc cầu Lò Gốm, thuộc thôn Quảng Đức, xã An Thạch, theo đường bê tông dọc bờ sông Hà Yến khoảng 2.200m, rẽ trái theo đường bêtông khoảng 600m, nhà thờ Chợ Mới tọa lạc giữa khu dân cư thôn Hà Yến.
 

II. ĐÔI DÒNG LỊCH SỬ
1. Nguồn gốc
Vùng đất thôn Hà Yến, nơi nhà thờ Chợ Mới tọa lạc, được bao quanh bởi sông nước, ruộng đồng, khí hậu hiền hòa, dường như chỉ dành cho những nông dân cần cù thích cuộc sống đạm bạc.

Chung quanh nhà thờ Chợ Mới, nhất là ở phía trước nhà thờ có nhiều ngôi mộ cổ, trong số các ngôi mộ cổ nầy, có một ngôi mộ còn một phần hình thánh giá trên đầu mộ. Một vài ngôi mộ được chôn sâu trong lòng đất đã được phát hiện khi thi công xây dựng nhà thờ Chợ Mới hôm nay. Phía Đông Nam nhà thờ Chợ Mới có ngọn núi Một. Tại xóm Hòa Sen (đội 9 Hợp tác xã Nông nghiệp An Thạch), trên đường đi Hòa Hậu, có Lẫm Đình.[2]  Phía sau Lẫm Đình có Lăng Ông Chưởng, Miếu Hòa Sen và một số ngôi mộ cổ tọa lạc trên triền núi Một. Hiện nay Lăng, Miếu và Lẫm Đình đã bị hoang phế. Miếu thờ Thổ Địa tại Hòa Sen còn hai trụ cổng, trên hai đầu trụ có hai con lân được ốp bằng các mảnh sành, giữa hai trụ có bức bình phong, sau hai bức bình phong là hai tòa miếu đã sụp đổ và rêu phong. Hiện nay chưa tìm được thời điểm các di tích nầy được thành lập.
Dẫu sao, các mồ mả và các di tích nầy cho thấy nơi vùng đất nầy đã có cư dân tụ cư từ lâu đời.

Trước đợt cải cách ruộng đất của vua Minh Mạng vào năm 1832, vùng đất Hà Yến ngày nay có tên gọi là Hà Thanh. Đây là vùng đất thuộc vùng Bà Đài (châu thổ sông Cái), một trong bốn vùng đất được chúa Nguyễn Hoàng ra công lệnh vào ngày mồng 6 tháng 2 năm Đinh Sửu (1597), giao cho Lương Văn Chánh chiêu dân từ Thuận Quảng vào khai khẩn đất hoang. Ngoài ra còn có hai đợt lưu dân đến Phú Yên lập nghiệp có tổ chức với số lượng đáng kể: Năm 1648 đời chúa Thượng Nguyễn Phước Lan và từ năm 1655 đến năm 1660 đời chúa Hiền Nguyễn Phước Tần. Lưu dân hai đợt này vốn là những binh lính xứ Nghệ của chúa Trịnh bị chúa Nguyễn bắt và những dân nghèo không có sản nghiệp. Trong số nầy, có số được hướng dẫn đến vùng Bà Đài để lập nghiệp. Trong số lưu dân đến đây lập nghiệp, có thể có những tín hữu đã được các thừa sai dòng Tên ban bí tích Thánh tẩy tại quê hương của mình.

Sau các thừa sai dòng Tên, vùng truyền giáo Phú Yên do các thừa sai Paris đảm nhận. Các thừa sai Paris đã chọn Chợ Mới làm cư sở.
Số giáo hữu tăng dần, nhiều giáo điểm có nhà nguyện được thiết lập, nhưng số thừa sai còn ít ỏi. Trong thời điểm 1674-1834, các thừa sai làm việc tại Phú Yên, đặt cư sở tại Chợ Mới: [3]
- Gabriel Bouchard (1674 - 1682)
- Jean Baptiste Capony (1680-1690)
- Jean Baptiste Ausiès de Fonbone (1683-1709)
- Pierre Le Noir (1684)
- Charles Gouge (1704- 1720)
- Charles Flory (1728)
- Nicolas Langellerie (1728-1730)
- François Bringol (1729-1730)
- Edmond Bennetat (1738)
- Bertrand Azéma (1739-1751)
- Henri Joseph Freney (1738-1739)
- Paul Bourgine (1742- 1750)
- Guillaume Rivoal (1747)
- Pierre Halbout (1766)
- Jean Arcet (1790)
- Pierre Gire (1804)
- François Gagelin Kính (1830)
- Pierre Jeann (1834-1838, Hoa Vông)
Từ khi cư sở Hoa Vông được thành lập cho đến khi cư sở Chợ Mới hoàn thành nhiệm vụ lịch sử của mình, nhường chỗ cho Mằng Lăng, hiện biết được có các thừa sai :
- Pierre Lacroix Viêm (1845-1848)
- Alexis Barbier Ba (1845-1855)
- Pierre Perrot Nghiêm (1872-1876, Hoa Vông)
- Gustave Derenne Châu (1866-1870, Mằng Lăng)
Trong số các thừa sai Paris làm việc tại Phú Yên ở giai đoạn đầu, cha Ausiès de Fonbone đã viết trong nhật ký truyền giáo của cha năm 1683: “Sau khi kết thúc chuyến viếng thăm các nhà thờ Phú Yên vào tháng giêng năm 1683, và làm phép nến ngày lễ Thanh Tẩy Đức Mẹ ở nhà thờ Bà Đài, nhà thờ chính trong tỉnh, tôi sắp xếp chuyến đi Qui Ninh[4] theo lệnh của Đức cha Guillaume Mahot, người đã chỉ định tôi trực tiếp coi sóc hai tỉnh này”.[5]

Nhà thờ đầu tiên ở Phú Yên là nhà thờ do Bà Maria Mađalêna Ngọc Liên lập tại Dinh Trấn Biên, thuộc vùng Bà Đài (châu thổ sông Cái) sau khi Bà lãnh nhận bí tích Rửa tội vào năm 1636.[6] Cuối năm 1643, Phó tướng Nguyễn Phúc Vinh, trấn thủ Phú Yên đã chuyển về Quảng Nam, người đến thay thế ông là Phó tướng Tôn Thất An. Bà Maria Mađalêna Ngọc Liên cũng theo chồng về Quảng Nam và chịu bắt đạo vào năm 1665. Như thế ngôi nhà thờ Bà Ngọc Liên lập tại Dinh Trấn Biên còn tồn tại đến năm 1683 là điều không thể. Do đó nhà thờ Bà Đài được nói đến trong dòng nhật ký truyền giáo của cha Ausiès hiện nay là nơi nào?
Sau 10 năm cha Ausiès thăm viếng Phú Yên lần đầu tiên, có một bức thư của các Thầy giảng đề ngày 09 tháng 02 năm 1693 gởi cho cha Ausiès. Trong thư đứng tên 13 Thầy giảng, được chia làm bốn bậc:
Bậc I: Nicola Vy;
Bậc II: Antôn Thien, Giuse Toan, Phêrô Hon, Giacôbê Daou (Đông), Luca Luoc;
Bậc III: Linô Ly, Tađêô Phuong, Eugêniô Luot;
Bậc IV: Luca Duyen, Giuse Muu, Micae Luoc, Gioan Than.
Theo Linh mục sử gia Adrien Launay, thì đây là bức thư của các Thầy giảng ở Chợ Mới. [7]
Trong bài tường trình vào tháng 07 năm 1723 về việc qua đời và an táng Đức cha Charles-Marin Labbé, Giám mục phó Đàng Trong, cha Charles Flory có ghi: “Sau khi cho đào một huyệt nhỏ dưới bàn thờ của nhà thờ chính ở Phú Yên, tôi đã đặt ở đó xác của ngài đã được khâm liệm cùng với phẩm phục trước khi tôi đến…Ngài qua đời ngày 24 tháng 03 năm nay và chúng tôi an táng ngài ngày 13 tháng 05”.[8]
Theo thống kê ngày 01 tháng 12 năm 1747 của cha Paul Bourgine về số gia đình và khoảng cách từ các cộng đoàn tín hữu đến nhà thờ, vùng truyền giáo Phú Yên có 6 nhà thờ: Cho-Moi (Chợ Mới, thôn Hà Yến, An Thạch, Tuy An) 134 gia đình; Quan Cau (Quán Cau, An Hiệp, Tuy An) 88; Lo Cao (vùng Màn Màn-Mỹ Á, Tuy Hòa) 23; Phu Dien (Phú Điền, An Phú, Tuy Hòa) 21; Phuc Thuyen (Vùng Bình Kiến-Triều Thủy, Tuy Hòa) 55; Thach Thanh (Thạch Thành, Hòa Phú, Tây Hòa) 93. Trong đó Chợ Mới là nhà thờ chính của Phú Yên và cũng là trú sở thường xuyên của các thừa sai.[9] Theo đó, Phú Yên có 67 giáo điểm, giáo điểm xa nhất của Chợ Mới ở phía Tây là giáo điểm Suối Ré (nay thuộc giáo xứ Đồng Tre) và Lỗ Rong (nay thuộc giáo xứ Sơn Nguyên), phía Nam là Nam Bình (nay thuộc giáo xứ Đông Mỹ), phía Bắc là giáo điểm Vũng Lắm (nay thuộc giáo xứ Sông Cầu).

Thư của các Thầy giảng đề ngày 09 tháng 02 năm 1693 gởi cho cha Ausiès, tường trình của cha Charles Flory, thống kê của cha Bourgine ở trên, cho thấy Đức cha Labbé được an táng tại nhà thờ Chợ Mới, và lúc bấy giờ, Chợ Mới là trung tâm truyền giáo của Phú Yên. Tên gọi Chợ Mới là một tên gọi ‘thuần túy nhà đạo’ đã có từ lâu đời và được giữ mãi cho đến ngày nay.

Theo những chứng từ nầy, ta có thể nghĩ rằng nhà thờ Bà Đài, nhà thờ chính trong tỉnh Phú Yên trong tường trình của cha Ausiès năm 1683 là nhà thờ Chợ Mới. Tuy nhiên, cho đến nay chưa có chứng từ xác định chính xác vị trí nhà thờ Chợ Mới vào thời điểm ấy.

Trải qua thời gian lịch sử khá lâu dài, vị trị nhà thờ Chợ Mới hôm nay phải chăng chính là vị trí mà Đức cha Labbé được an táng như lời tường thuật? Đó là một vấn đề lịch sử cần được xác minh.
Trong báo cáo năm 1850 của Đức cha Stêphanô Thể gởi cho Hội Thừa sai Paris, Phú Yên được chia làm hai xứ. Xứ phía Bắc có 21 giáo điểm với 3.537 tín hữu, trong đó Chợ Mới đứng đầu danh sách với 423 tín hữu. Xứ phía Nam có 14 giáo điểm với 2.464 tín hữu, trong đó Hoa Vông đứng đầu danh sách với 165 tín hữu.[10] Trong báo cáo nầy, hai giáo điểm Chợ Mới và Hoa Vông đứng đầu danh sách của hai xứ Bắc và Nam Phú Yên không xếp theo thứ tự vần của tên gọi. Xét cách xếp theo thứ tự giáo điểm có số tín hữu đông nhất thì Chợ Mới có số tín hữu đông nhất trong các giáo điểm thuộc xứ Bắc Phú Yên, lúc bấy giờ Mằng Lăng có 154 tín hữu.

Trong tiểu sử các thừa sai làm việc tại Phú Yên, từ năm 1867- 1870 một mình cha Gustave Louis Derenne Châu ở tại Mằng Lăng, phụ trách toàn vùng Phú Yên. Năm 1870 ngài lâm bệnh, phải đưa về Singapore điều trị nhưng không qua khỏi, ngài qua đời vào ngày 08 tháng 12 năm 1870. Như thế thời điểm nầy trụ sở của các thừa sai đã chuyển đến Mằng Lăng. Chợ Mới đã hoàn thành nhiệm vụ của mình trong lịch sử.

Cha Joseph Mazoyer vừa thụ phong linh mục năm 1881, sau đó đến Quán Cau[11] và bệnh sốt rét đã sớm kết thúc cuộc sống trần thế của ngài tại Quán Cau ngày 06 tháng 10 năm 1882.[12] Một thời gian sau, có cha Dominique Iribarne Thành được bổ nhiệm đến làm việc tại Quán Cau. Ngày 19 tháng 08 năm 1885 cha Iribarne Thành bị Văn Thân sát hại tại Quán Cau, đầu bị treo trên cây, thân mình bị phân mảnh rồi thiêu đốt.[13] Cha Bảo cũng bị Văn Thân sát hại tại Chợ Mới.
Năm 1887, cha Guitton được bổ nhiệm vào Phú Yên với các cha phó là cha Huề và cha Đạt. Cha Huề phụ trách phía Tây (Cây Da), cha Đạt phụ trách phía Nam (Hoa Vông). Ngày 10 tháng 04 năm 1888, cha Joseph Lacassagne từ Hồng Kông về Phan Rang và được bổ nhiệm làm cha sở toàn tỉnh Phú Yên với toàn quyền tự do lựa chọn trụ sở cho mình, Mằng Lăng hoặc Hoa Vông. Cha đã chọn Mằng Lăng.[14]

2. Thành lập giáo xứ
Sau ngày 30 tháng 04 năm 1975 cha Phanxicô Xaviê Nguyễn Xuân Văn và cha Giacôbê Nguyễn Thành Tri từ Giáo phận Đà Nẵng trở về Giáo phận Qui Nhơn, nguyên quán của hai cha. Tháng 09 năm 1975, Đức cha Phaolô Huỳnh Đông Các, Giám mục Giáo phận Qui Nhơn quyết định lấy 3 giáo họ của giáo xứ Mằng Lăng: Chợ Mới, Xóm Làng và Đồng Cháy lập thành giáo xứ Chợ Mới, giao cho cha Giacôbê Nguyễn Thành Tri. Còn lại 9 giáo họ thuộc giáo xứ Mằng lăng do cha Phanxicô Xaviê Nguyễn Xuân Văn đảm nhiệm. Cha Phaolô Trương Đắc Cần lúc bấy giờ là cha sở Mằng Lăng, được bổ nhiệm làm cha sở Sông Cầu.

3. Giai đoạn tái sáp nhập vào giáo xứ Mằng Lăng
Ngày 10 tháng 10 năm 1986, cha Giacôbê Nguyễn Thành Tri được bổ nhiệm làm cha sở Mằng Lăng. Giáo xứ Chợ Mới không có linh mục đến ở thường xuyên, nên được cha sở Mằng Lăng kiêm nhiệm và dần dần trở thành một giáo họ của giáo xứ Mằng Lăng. Trong khi cha Giacôbê Nguyễn Thành Tri về Mằng Lăng, thầy Giuse Trương Đình Hiền từ Mằng Lăng về ở tại Chợ Mới. Ngày 10 tháng 05 năm 1989, thầy Giuse Trương Đình Hiền thụ phong linh mục và ở tại Chợ Mới cho đến ngày 10 tháng 03 năm 1992 được bổ nhiệm làm cha sở Đồng Tre.

Ngôi nhà thờ Chợ Mới được xây dựng từ năm 1962 đã cũ nát. Cha Phêrô Nguyễn Cấp, cha sở Mằng Lăng, đã vận động quyên góp, xin kinh phí từ các tổ chức, các ân nhân trong và ngoài nước để xây dựng lại. Nhân dịp nầy, cha Phêrô Nguyễn Cấp đã nâng đất, mở rộng khuôn viên phía trước nhà thờ.

Ngày 15 tháng 09 năm 2010, Đức cha Phêrô Nguyễn Soạn, Giám mục Giáo phận đến chủ sự nghi thức đặt viên đá đầu tiên xây dựng nhà thờ mới. Nhờ ơn Chúa qua lời cầu bàu của Mẹ Maria và Thánh cả Giuse, ngôi nhà thờ mới với một quần thể khang trang đã được hoàn thành.
Ngày 14 tháng 03 năm 2013, Đức cha Matthêô Nguyễn Văn Khôi, Giám mục Giáo phận đã đến chủ sự Thánh lễ Khánh thành nhà thờ.

4. Tái lập giáo xứ
Ngày 28 tháng 05 năm 2013, Đức cha Matthêô Nguyễn Văn Khôi đã đến Chợ Mới chủ sự thánh lễ công bố Văn thư tái lập giáo xứ Chợ Mới, đồng thời bổ nhiệm cha Phêrô Nguyễn Cấp làm cha sở.
Cuối năm 2017 giáo xứ Chợ Mới có 400 gia đình, 1.143 tín hữu, được phân bố trong 3 giáo họ: Đồng Đất 529, Đồng Cháy 393, Xóm Làng 221.

5. Linh mục, tu sĩ xuất thân từ giáo xứ
- Linh mục
1. Cha Gioakim Đạt, Quán Cau, (†1902)
2. Cha Giuse Nguyễn Tấn Châu, Chợ Mới, (†1952).
3. Cha Phêrô Nguyễn Kim Thăng, Chợ Mới, Giáo phận Nha Trang.

- Tu sĩ
1. Nữ tu Sophia Nguyễn Thị Ngọc Lan, Chợ Mới, MTG Qui Nhơn, († 2001).
2. Nữ tu Jacintha Nguyễn Thị Sen, Xóm Làng, MTG Qui Nhơn.
3. Nữ tu Maria Nguyễn Thị Ngọc Ánh, Chợ Mới, MTG Qui Nhơn.
4. Nữ tu Têrêxa Thái Thị Huyền Linh, Chợ Mới, MTG Qui Nhơn.
5. Nữ tu Anna Ngô Thị Kim Chung, Đồng Cháy, MTG Qui Nhơn.
6. Nữ tu Macta Nguyễn Thị Hoàng Thi, Xóm Làng, MTG Thủ Thiêm.
7. Nữ tu Maria Lê Thị Mỹ Phúc, Xóm làng, MTG Qui Nhơn.