Jean-Baptiste Petrus Trương Vĩnh Ký và những ghi chép về tôn giáo trong chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876)

 NỘI DUNG
 

1. Đặt vấn đề

Nghiệm sinh trên cõi đời 61 năm, Trương Vĩnh Ký (Jean-Baptiste Petrus Trương Vĩnh Ký, Petrus Trương Vĩnh Ký, Petrus Ký, 1837-1898), quê sinh tại ấp Cái Mơn, xã Vĩnh Thành, tổng Minh Lệ, huyện Tân Minh, phủ Hoàng An (nay thuộc xã Vĩnh Thành, tỉnh Vĩnh Long) là nhà chính trị, nhà hoạt động xã hội, một tín hữu Công giáo, nhà văn, nhà giáo dục, nhà ngôn ngữ học, khảo cứu văn hóa và dịch thuật xuất sắc giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX. Với tư cách một học giả, nhà văn và tín hữu Công giáo, Trương Vĩnh Ký đã mở rộng ghi chép về nhiều khía cạnh tôn giáo trong tác phẩm Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876)^[1], góp phần khơi mở dòng văn du ký và văn học chữ Quốc ngữ nói chung.

2. Nội dung

Đặc tính văn du ký cho phép tích hợp nhiều phương diện nội dung và nghệ thuật khác nhau. Giới hạn trong phạm vi cụ thể, ở đây chỉ xin tập trung khai thác du ký Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876)^[2] của Trương Vĩnh Ký trên ba phương diện cơ bản: Tiếp nhận văn hóa Công giáo, các nguồn tôn giáo khác và đóng góp về sự phát triển chữ Quốc ngữ.

2.1. Trương Vĩnh Ký tiếp nhận văn hóa Công giáo trong Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876)

Trương Vĩnh Ký được xem là thế hệ tiếp nối giữa những tác giả văn học Quốc ngữ giai đoạn khởi đầu với Philiphê Bỉnh (1759-1833), Huỳnh Tịnh Của (1830-1908) với thế hệ ngay sau đó như Trương Minh Ký (1855-1900), Nguyễn Trọng Quản (1865-1911)^[3]… Nói riêng chặng đường cuối thế kỷ XIX lại gắn với thời kỳ người Pháp hoàn thành công cuộc xâm lược, từng bước định hình chế độ thực dân nửa phong kiến. Ở đây cần ghi nhận quá trình truyền giáo và sự hình thành, phát triển của chữ Quốc ngữ nhưng chắc chắc chữ Quốc ngữ không thể là nguyên cớ, phương tiện, công cụ đồng hành với gót giày thực dân^[4]… Nói riêng tác phẩm du ký Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876) của Trương Vĩnh Ký hoàn toàn thuộc địa hạt thể tài văn du ký giai đoạn nửa cuối thế kỷ XX gắn với vai trò truyền thông báo chí, vị thế tác giả, tinh thần dân tộc và khả năng kết nối các sắc thái văn hóa và giá trị nhân văn…

Khởi đầu thiên du ký, Trương Vĩnh Ký viết: “Năm Ất Hợi (1876), bãi trường Tham biện vừa xong, vùng tính đi ra Bắc chơi một chuyến cho biết”. Với những quan sát tinh tế, mô tả sự kiện cụ thể, tra cứu tư liệu công phu, Trương Vĩnh Ký đã ghi chép tuần tự theo tuyến thời gian trước sau, theo lộ trình qua các miền sông biển, các địa phận Sài Gòn - Cửa Hàn - Hải Phòng – Hải Dương - Hà Nội - Nam Định - Ninh Bình - Thanh Hóa rồi ngược Hải Phòng - Cần Giờ - Sài Gòn.

Sau ngày tới cảng Hải Phòng, Trương Vĩnh Ký sớm kết nối với các bề trên để đi lễ Nhà thờ: “Đức thầy Phước (Mgr. Puginier)^[5] thật đã có lòng; cầm ông sáu Thìn với thầy ba Hớn lại ở đó nói chuyện mà chờ khuya lơ khuya lắc. Té ra qua sáng bữa sau mới đi thăm đức thầy được. Người mừng rỡ, hỏi thăm hỏi lom đủ. Rồi cầm ở lại dùng cơm với người, có cố Mỹ (P. Landais)^[6] là thầy chính sở Hà Nội và cố Phước (P. Bonfils)^[7] là ký lục, người đồng bàn trò chuyện vui vẻ lắm. Xế qua mới từ tạ các đẳng mà về nhà Công ty cũng ở một dãy đó… Hiệu Huỳnh Lục Ký là chủ hàng Quảng Đông giàu, gởi thiệp mời đi uống rượu với ông Hương Công. Tối về, lại hầu đức thầy. Sáng ra chúa nhựt xem lễ tại nhà đức thầy. Rồi về nhà trọ nghỉ. Đức thầy mới cho cố Mỹ tới thăm thay vì người, vì không phép người đi tới nhà Chệch khách mà đi thăm lại”… Điều này cho thấy mối quan tâm trên hết, trước hết của Trương Vĩnh Ký là ở tư cách một bề tôi và tín hữu Công giáo thuần thành.

Khi qua đất Hải Dương, Trương Vĩnh Ký kể lại chi tiết: “Giờ thứ 5 rưỡi chiều lui thuyền. Sáng ra giờ thứ 8 tới ngã ba xuống cửa Thái Bình. Chiều qua chùa Trỏng, tới đồn Mè; đậu lại tại chợ Địa Đầu. Qua mồng 5 chiều giờ thứ 4 rưỡi tới thành Nam Định; cơm nước dưới ghe dưới đó rồi lên nhà ông trùm Lý, rồi vô cụ Nghiêm là cụ sở họ có Đạo tại thành thuộc về địa phận đức thầy Phước. Cụ nầy cũng là cụ có danh tiếng, giỏi việc đời, lanh lợi nhà chung nhờ lắm, thân thuộc các quan tỉnh… Sáng ra làm nhằm ngày thứ tư lễ Tro (Nam Định kêu là lễ Gio), xem lễ tại đó. Trong tỉnh quan Tổng đốc tên là Nguyễn Trọng Hiệp đã đi hồi khuya có việc gấp đi rồi. Còn ông Nguyễn Đức Trạch là quan Bố chánh, và ông Nguyễn Tài là quan Án sát ở nhà. Các quan cứ lời ông Tổng đốc dặn, cho 1 ông đội, 1 ông thông phán và 10 tên lính ra hầu. Đêm ấy cụ dạy làm heo ăn uống đãi đằng. Sẵn đây tại giữa tỉnh thành, nói lược qua về tỉnh Nam Định đã rồi sẽ nói về sự đi xuống Phát Diệm”… Trương Vĩnh Ký luôn coi trọng họ Đạo, gặp gỡ người bổn Đạo và thực hành nghi thức lễ Đạo Thánh.

Khi đến viếng thăm nhà thờ Phát Diệm (Ninh Bình) xếp loại một trong những Nhà thờ lớn nhất vùng Bắc Bộ và cả nước, Trương Vĩnh Ký miêu tả chi tiết hành trình nối từ xứ Nam Định tới Nhà thờ Chính tòa Phát Diệm: “Ở tại nhà cụ Nghiêm một ngày mồng 6, qua trưa mồng 7 xuống phà quan tỉnh Bắc đưa mà xuống Phát Diệm. Quan tỉnh đem cho trà tiễn chân lên đường, cấp 1 ông đội, 1 ông thông phán với 8 tên lính đi theo hộ vệ… Từ giã cụ xuống đi vào Ninh Bình, mà trước hết muốn xuống Phát Diệm viếng cụ Sáu^[8] đã. Giờ thứ 6 rạng mặt mồng 8 thì tới tuần Lộc Bộ, giờ thứ nhứt xế tới đồn Bình Hải, cửa Hải Liêu, đậu đó chờ nước lớn mà vô ngòi Giới hay là Kim Giang mà vào Phát Diệm chỗ cụ Sáu ở”… Tiếp ngày sau đó, Trương Vĩnh Ký tường thuật cảnh quan kiến trúc và lối bài trí: “Tối chạng vạng thuyền mới tới bến, đậu ngoài vàm rạch. Cho người đem thiệp lên trình. Cụ cho rước lên nhà vuông xơi nước, sau mời lên lầu chuyện vãn cho tới giờ thứ 11 mới phân nhau ra đi nghỉ. Sáng ra cụ cho mời đi xem lễ, rồi ra đi xem cảnh nhà thờ trái tim. Nhà thờ Đức Bà nhỏ mà tốt, bàn thờ, giáng ngự, bàn dậm, hết thảy đều làm bằng đá Thanh chạm cả. Trước cửa có xây non bộ đất lớn, có hồ có cầu đi qua… Còn nhà thờ lớn ngoài thì có ngũ môn lâu; trong bàn thờ cũng làm bằng đá Thanh làm kiểu cách khéo đẹp, dễ coi lắm. Lại nơi nhà hành lang thấy đang có trổ đá Thanh chạm đỏ, lại làm một cây thánh giá đá nguyên một miếng trổ ra để sau có dựng lên trên lầu nhà thờ. Đàng sau nhà thờ cụ có xây một cái núi lớn gần bằng hòn núi thiệt vậy, để làm núi Calvario, trong ruột có xây hang để làm hang đá Đức Chúa Giời sinh ra. Việc rất quả hung! Lên núi tìm chọn đá nguyên cả viên, viên nào nhằm thế thì lấy mà chở đem về mà làm chẳng sợ tốn kém công nhân vật liệu”… Đến đoạn cuối, Trương Vĩnh Ký nhấn mạnh mối quan hệ hữu hảo với các nữ tu, cụ Sáu chính sở (Trần Lục), các cụ phụ lễ và cuộc từ biệt: “Nội ngày ấy cho phái tỉnh lên Ninh Bình trình tờ. Chiều tối bữa ấy có 3 cô là cô Khánh (P. Ravier), cô Hiền (P. Thorol), cô Hiển (P. Roussin), tới họ đặng qua bữa thứ hai có làm việc toàn xá trong xứ ấy. Cụ Sáu làm cụ xứ chính sở, có các cụ khác giúp người nữa là cụ Ngân, cụ Bản, cụ Tư, cụ Tính, cũng đều có gặp mặt đó cả. Các cô nghe nói, có cho mời ta xuống hỏi thăm chuyện nọ chuyện kia, đem rượu lễ đãi, nói chuyện một lát rồi từ giã trở lên phòng… Qua ngày thứ 2 là ngày 11, xem lễ tại nhà thờ Trái Tim rồi ra đi coi hang đá, đi rảo vòng rồi về nhà cụ, cơm nước xong rồi từ giã các cô, các cụ mà đi… Cụ Sáu chính tên Người là Trần Triêm, triều đình đặt là Trần Lục; Người là người đắc lực với triều đình; người tài trí thông minh, lanh lợi việc ăn ở xử trí theo phần đời lắm; mưu mô, gan dạ cũng hung, dân sự phục tình, quan quyền cũng yêu đương, trọng đãi. Nhờ cụ mưu mô trí biến mà xử trí yên với Văn Thân lúc khốn khó giao hòa trả tỉnh lại. Nói qua vậy cho biết Người là người anh danh đất Bắc, là chỗ nhờ cậy của nhà chung địa phận Nam… Vậy phần thì đã vào chay rồi, phần thì cụ mắc làm toàn xá cho họ, nên từ cụ mà đi vô Thanh Hoá. Vậy cụ liền dạy sắm thuyền, đồ hoả thực, lại cho thầy Trương Văn Thông đi theo đem đường”... Sau khi qua cửa Thần Phù (Đại Chính), Trương Vĩnh Ký qua thăm nhà thờ xứ Thanh: “Giờ thứ tư chiều tới sở nhà Chung Tòng Chánh, lớn rộng được 413 mẫu đất, 113 mẫu có 3 hòn núi bao là núi Ghép, núi Hang Hộc và núi Miễu, còn ngoài 300 mẫu nữa, mới khai phá từ năm 1872, là của nhà nước thế lại đất nhà chung Kẻ Vĩnh bị kẻ ngoại cướp phá đi. Ở đó có cụ Bần mà người đi kẻ liệt khỏi; còn lại nhà có thầy già từ Khánh, lên đó coi rồi ăn bữa cơm, xuống thuyền đi đi. Giờ thứ 7 qua đồn Chính Đại bắt phu đưa đi. Đến giờ thứ 8 rưỡi tối tới bia Thần. Đánh đuốc lên coi thấy trên núi đá hàm có chạm một chữ Thần, người ta nói bề cao 7 thước, bề ngang nét chữ kẻ trót thước, một bên có đề: Nhựt Nam ngươn chúa thần bút”…

Cho đến những ngày cuối, Trương Vĩnh Ký trở lại Hà Nội và vẫn luôn để tâm tới việc lễ, đan xen giữa việc đời là việc đạo: “Trưa tới Hà Nội, lên nhà Đức thầy Phước; rồi vào trường thi thăm ông de Kergaradec làm Lãnh sự đó; đi ra dạo Hàng Khay, tối về ăn cơm ngủ tại nhà Đức Cha… Sáng ngày nhằm ngày chúa nhựt Oculi^[9], xem lễ. Vào thăm các quan Lang Sa trong trường thi, ông quan Điều hộ Jardon mời ăn cơm. Về đi thăm quan Tổng đốc Trần Đình Túc, rồi mua thêm đồ đạc ngày ấy và ngày bữa sau (thứ 2, 20 Mars, 25 tháng 2^[10]. Lãnh sự mời đi ăn cơm tối với vợ chồng ông Direteur du Génie. Từ giã sáng ngày có xuống Hải Phòng. Sáng xem lễ rồi, giờ thứ 9 rưỡi xuống thuyền quan tỉnh bắt đưa mà đi”...

Có thể thấy trong chuyến hành trình tới Bắc Kỳ nối dài ba tháng, Trương Vĩnh Ký luôn quan tâm đến việc đi lễ, thăm viếng các vị chức sắc và cảnh đẹp nơi nhà thờ^[11][12]. Mấy nhà thờ ở Hải Phòng, Hải Dương, Hà Nội, Nam Định và Chính tòa Phát Diệm - Ninh Bình, Tòng Chánh - Thanh Hóa chính là những điểm đến và dãy kết nối các vị trí hành hương. Điều này xác định tâm thế của nhà văn Công giáo Trương Vĩnh Ký với nhà thờ, với việc lễ, việc giao thiệp với các chức sắc Linh mục và các tín hữu đồng đạo.

2.2. Trương Vĩnh Ký tiếp nhận các nguồn văn hóa tôn giáo khác trong Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876)

Khi dừng lại ở các tỉnh thành, Trương Vĩnh Ký đều có ghi chép tỉ mỉ các đặc điểm về diên cách, điều kiện tự nhiên - xã hội, hình thế, khí hậu, phong tục, thành trì, hộ khẩu, điền phú, nhà thờ, đền, miếu, đình, chùa và giới thiệu cả những bài thơ văn tiêu biểu. Cuốn sách Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876) mỏng, ghi chép tóm tắt nhưng thực sự có tính hệ thống, bao quát nhiều vấn đề về địa lý, lịch sử, kinh tế, văn hoá, giao thông, danh lam thắng tích, ngôn ngữ, kiến trúc, tôn giáo, dân tộc học, xã hội học; cả các khía cạnh phong tục tập quán, tín ngưỡng, lễ tết, đời sống sinh hoạt thường ngày của người dân đồng bằng Bắc Bộ như lễ hội, tục hát nhà trò, dệt cửi, bắt chạch, trang phục của phụ nữ; kể cả những quan hệ giao tiếp với người Tây và người ta, quan lại và chúng dân, giáo chức và bạn bè mới cũ^[13]...

Đặt trong sự so sánh và đối sánh có thể thấy tập du ký ghi chép lại khá nhiều những tư liệu về các ngôi chùa và một vài cảm nhận về Phật giáo. Có khi Trương Vĩnh Ký chỉ nhắc về một ngôi chùa chung chung, hoặc nhớ tên chù, hoặc nêu một vài nét chấm phá, kiểu như lên võng cáng mà đi đường bộ từ Hải Dương lên thành Hà Nội: “Trước hết nghỉ chân tại cái chùa kia”; hoặc từ Hải Dương qua Nam Định: “Sáng ra giờ thứ 8 tới ngã ba xuống cửa Thái Bình. Chiều qua chùa Trỏng, tới đồn Mè; đậu lại tại chợ Địa Đầu”; hoặc đến thăm chùa núi và động Từ Thức – Thanh Hóa: “Từ giã làng họ và chủ nhà, xuống thuyền cứ đi lên mãi, giờ thứ 5 rưỡi tới chùa”… Ngôi chùa ở đây chỉ là một địa danh, một dấu tích, một nét ký ức trên đường hành hương.

Khác biệt hơn, khi đến thăm chùa Báo Ân, Trương Vĩnh Ký đã tường tả chi tiết vị thế người đứng ra lập chùa, cảnh quan chùa và hồ, quy mô và hiện trạng ngôi chùa: “Đi coi cảnh chùa ông Nguyễn Đăng Giai lập một bên mép hồ Hoàn Gươm. Nguyên thuở ông Nguyễn Đăng Giai ngồi Tổng đốc tại Hà Nội, người bày ra cho đi thú quyên tiền quan dân mà lập nên kiểng chùa thờ Phật. Làm cũng đã công phu lắm, tốn tiền gạo hết nhiều, nên mới có bài thơ học trò bác chê ông ấy rằng:

Phước đức chi mầy bố đĩ Giai?
Làm cho tổn Bắc lại hao Đoài.
Kìa gương Võ Đế còn treo đó,
Ngạ tử Đài thành Phật cứu ai?

Cảnh chùa ấy thật đã nên là tốt: vô cửa hai bên có tháp cao. Vào trong có hồ đi quanh co vòng theo chùa, lại ăn lọt dưới chùa nữa, hai bên mép xây gạch xây đá cả. Cầu bắc tứ phía qua chùa đều cũng xây đá gạch hết hẳn hoi. Xung quanh bốn phía có nhà hành lang chạy dài ra sau giáp nhau. Trong chùa đàng trước để tượng Phật đứng bàn cả đám, hình lớn to, quang thếp cả. Hai bên sau có làm động và tháp điện, đều bong hình nổi ra hết. Đàng sau có đền, có tạc hình cốt ông Nguyễn Đăng Giai. Phải chi nhà nước lo tu bổ, giữ gìn thì ra một cái kiếng rất xinh rất đẹp. Mà nay thầy chùa thầy sãi ở đó, dở ngói, cạy gạch bán lần đi mà ăn, nên hư tệ đi, uổng quá”... Thái độ Trương Vĩnh Ký rất rõ ràng, phân biệt rõ vai trò người dựng chùa và dư luận dân chúng với việc làm chùa, cảnh đẹp và giá trị nghệ thuật ngôi chùa cần được bảo vệ và nỗi tiếc nuối ngôi chùa ngày một hư tệ^[14].

Khi ngoạn cảnh Hồ Tây, Trương Vĩnh Ký chú ý đến “Ông thánh đồng đen”, vừa quan sát vừa cảm nhận hình vẻ ông thánh Trấn Võ với ông thánh Phao Lồ: “Ra cửa ô Bưởi đi coi chùa Trấn Võ Quan, tục kêu là ông thánh đồng đen, ở một bên mép hồ Tây. Tượng ấy là tượng ngồi cao lên tới nóc chùa, đúc bằng đồng đen cả. Tóc quăn như đầu Phật; mặt cũng tựa tựa; còn từ cổ sắp cuống thì ra như hình ông thánh Phao Lồ, một tay chống lên trên cán cây gươm chỉ mũi lên trên mu con rùa, một tay thì ngay ngón trỏ mà chỉ lên trời, chân thì đi dép. Có chữ đề mà đã mòn đã lu đi coi không ra”...

Khác biệt hơn, khi viếng thăm chùa Một Cột, Trương Vĩnh Ký không chỉ miêu tả chi tiết mà còn công phu tổng thuật các sự kiện theo sách sử cổ: “Coi rồi mới ra đi đến xem chùa Một Cột, là cái miễu cất lên trên đầu cây cột đá lớn trồng giữa ao hồ. Nguyên tích ai thiết lập ra thì người ta nói mờ ớ, không biết lấy đâu làm chắc cho mấy. Cứ sách Sử ký và Đại Nam nhứt thống chí, thì chùa ông thánh đồng đen kêu là Trấn Võ Quan Tự, ở về huyện Vĩnh Thuận, phường Đoan Chương đời nhà Lê, năm Vĩnh Trị, năm Chánh Hòa, vua Hy Tông (1675) sửa lại, đúc tượng đồng đen cao 8 thước 2 tấc, nặng 6600 cân, tay hữu chống trên cây gươm, chỉ mũi trên lưng con rùa, có rắn vấn doanh theo vỏ gươm. Trong sử nói đời Thục vua An Dương Vương bị tinh gà ác và phục quỷ núi Thất Diệu, mà nhờ có thần hiện trên núi Xuân Lôi thuộc về tỉnh Bắc Ninh trừ ma phá quỷ hết đi, thì vua dạy lập miễu phía bên bắc thành, vua mà thờ là thần, đặt hiệu là Trấn Thiền Trấn Võ Đế Quân. Thuở Minh Mạng năm thứ 2, vua ngự ra Bắc có ban 50 lượng bạc, lại một cái áo võ tư vàng. Năm Thiệu Trị thứ 2, vua ngự có ban tiền vàng 1 đồng, áo vàng 1 cái, 1 bài thơ, và 1 đôi liễn nữa. Còn chùa Một Cột, thì cũng ở hạt huyện Vĩnh Thuận, làng Thanh Bửu, ở giữa cái hồ vuông, có trụ đá cao trót trượng, yên viên chừng 9 thước, trên đầu có cái miễu ngói chồng lên, như cài hoa sen ở dưới nước ngóc lên. Sử chép rằng: Thuở xưa vua Lý Thái Tông nằm chiêm bao thấy Phật Quan Âm ngồi tòa sen dắt vua lên đài. Tỉnh dậy học lại với quần thần, sợ điềm có xấu có hệ chi chăng. Thì thầy chùa thầy sãi tâu xin lập ra cái chùa thể ấy, đặng cho các thầy tụng kinh mà cầu diên thọ cho vua, thì vua cho và dạy lập ra. Qua đời vua Lý Nhân Tông sửa lại, bồi bổ, lập tháp, đào ao, xây thành, làm cầu, tế tự, hễ tháng tư mồng 8 vua ngự ra đó kỳ yên. Lại đúc chuông, mà đúc rồi, chuông đánh không được kêu, nên bỏ ra ngoài Quy Điền. Đời vua Lê Thái Tổ đánh giặc với quan nhà Minh, vây trong thành Đông Quan, binh khí hết đi nên quân Minh lấy mà đúc súng, đúc đạn đi”... Qua đây có thể thấy Trương Vĩnh Ký vừa ghi nhận chùa Một Cột như một sản phẩm mỹ thuật độc đáo vừa cảm nhận số phận ngôi chùa trong sự biến thiên của lịch sử, xã hội, thời cuộc.

Ngay ở tại Hà Nội, Trương Vĩnh Ký cảm nhận về nghệ thuật xây cầu trong tương quan xây chùa và đình ở các vùng miền: “Cầu đất bắc hay làm cầu đá, cầu gạch, cầu gỗ, lại hay làm cầu lợp ngói, chùa đình cũng nhiều lắm lắm. Mà muốn biết đâu hơn đâu thì lấy trong câu nầy: “Cầu Nam, chùa Bắc, đình Đoài”, nghĩa là cầu tốt hơn thì là tại trong các tỉnh nam; còn chùa chiền lớn cột cao nóc, khéo tốt thì tại xứ Bắc Ninh, đình làng, đình chợ mà làm ký tốt thì trên miệt xứ Đoài”… Thêm nữa, khi qua thăm Hang Dơi – Thanh Hóa và thành Ninh Bình, Trương Vĩnh Ký đều có thăm cảnh chùa và nêu nhận xét thiện cảm: “Hang Dơi, chữ đặt là Bạch Á Động. Ghé lại lên coi; nó là cái núi tầm phồng ruột, trong rộng rinh, đàng sau có chùa; ngoài cửa động có đề thơ lại có hiệu: Bửu Thiên động chùa đề. Đại Thuận tam niên nhụ ngạt, v.v… Thành Ninh Bình châu vi 393 trượng, 9 thước, cao 9 thước, hào rộng 4 trượng, sâu 4 thước, tả hữu có sông, trong thành có Thuý Sơn Vân Mộng, chùa Non Nước (Sơn, Thuỷ tự), đền Tam Tòa; có cúc thượng tiên. Sau lưng có núi Cảnh Diều án. Thành coi nguy nga đẹp đẽ lắm”...

Đặt trong tương quan với hệ thống nhà thờ, Trương Vĩnh Ký cũng đến thăm nhiều điểm di tích nhà chùa ở Hải Dương, Nam Định, Ninh Bình, Thanh Hóa, đặc biệt các ngôi chùa như Báo Ân bên hồ Hoàn Kiếm (nay chỉ còn lại tháp Hòa Phong), đền trấn Võ, chùa Một Cột, Bảo Thiên - Bạch Á, Dục Thúy - Non Nước… Điều này thể hiện nhãn quan của một nhà văn hóa, nhà thần học, tôn giáo học với chủ ý thâu thái về từng chi lưu đời sống tâm linh trong tổng thể cả những khác biệt và tương đồng giá trị tinh thần nhân văn trên lịch trình truyền thống dân tộc.

2.3. Trương Vĩnh Ký đóng góp về sự phát triển chữ Quốc ngữ trong Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876)

Không kể hai tác phẩm sơ khai tiếng Pháp: Notice sur le Royaume de Khmer ou de Kambodje (Ghi về vương quốc Khmer hay Campuchia) được xem là tác phẩm biên khảo đầu tiên của người Việt Nam đăng trên tạp chí khoa học quốc tế)^[15] và Souvenirs historiques sur Saigon et ses environs (Ký ức lịch sử về Sài Gòn và các vùng phụ cận) là bài diễn văn do học giả Trương Vĩnh Ký viết và đọc tại trường Thông ngôn khi ông làm giám đốc, và được in lại trong tập san Du ngoạn và Thám sát (Excursions et Reconnaisances) năm 1885 (30 trang) đã được dịch in tiếng Việt (1997)^[16],… nói riêng Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876) đạt tính điển hình cho bộ ba du ký của Trương Vĩnh Ký, vừa có ý nghĩa mở đầu cả về định lượng quy mô và sắc thái định tính cho dòng văn du ký hiện đại Việt Nam bằng chữ Quốc ngữ.

Trên phương diện chữ Quốc ngữ, đọc Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876) của Trương Vĩnh Ký có thể thâu nhận được nhiều vấn đề về vai trò văn bản và tác phẩm, tính lịch sử đồng đại và lịch đại, hệ thống từ vựng phổ thông và từ địa phương, điển tích và thuật ngữ, đặc tính nghĩa từ cổ chuyển tiếp đương thời và ngày nay, cách biểu hiện chủ thể và diễn ngôn du ký, quan niệm thể tài và thể loại, khả năng tích hợp và giao thoa thể loại, quan hệ văn học phi hư cấu và hư cấu, đan xen các phong cách tường thuật, đối thoại và biên khảo, miêu tả theo thời gian tuyến tính và việc trích dẫn tài liệu, không gian vùng miền và cận cảnh điểm di tích, hiện tượng câu đơn và câu phức hợp, công việc chú giải nhân danh, sự kiện và diên cách, góc nhìn sinh thái và xã hội, tôn giáo và thực tại cuộc sống…

Ở đây chỉ xin điểm danh mấy trường hợp tiêu biểu về cách dùng từ, từ loại và nghĩa của từ.

- “Sáng ra làm nhằm ngày thứ tư lễ Tro (Nam Định kêu là lễ Gio)”: Thứ Tư Lễ Tro là ngày khởi đầu Mùa Chay trong Kitô giáo, đánh dấu khoảng thời gian 40 ngày sám hối, cầu nguyện và ăn chay để chuẩn bị mừng lễ Phục Sinh. Nghi thức xức tro (gio) là Linh mục lấy tro (làm từ lá cây thánh hiền cọ, dừa, ô liu năm trước) xức lên trán tín hữu hình thánh giá...

- “… Đàng sau nhà thờ cụ có xây một cái núi lớn gần bằng hòn núi thiệt vậy, để làm núi Calvario, trong ruột có xây hang để làm hang đá Đức Chúa Giời sinh ra”: Cũng hiểu là dựng hang đá Giáng Sinh, có ý nghĩa tái hiện lại khung cảnh Chúa Giê-su chào đời tại Bê-lem, đồng thời thể hiện lòng kính thờ, sự khiêm nhường và nhắc nhở về tình yêu thương của Thiên Chúa đối với nhân loại. Công trình hang đá nằm trong lòng núi đá do Trương Vĩnh Ký mô tả chính là minh chứng cho sự bản địa hóa kiến trúc phương Tây. Thay vì dựng một hang đá tạm bẳng gỗ hay giấy như ở châu Âu, các bậc tiền nhân đã dùng nghệ thuật hòn non bộ, đắp núi đá đậm chất kiến trúc cung đình, đền chùa Á Đông để thờ phượng Chúa…

- “Việc rất quả hung!”. Câu mang ý nghĩa cảm thán: Công việc này thật quả cảm, mạnh bạo, lớn lao và đầy cam go...

- “… có làm việc toàn xá trong xứ ấy (…)… phần thì cụ mắc làm toàn xá cho họ” là một cụm từ thuật ngữ đặc trưng của Giáo hội Công giáo thực hiện việc ban "ơn toàn xá" (tha bớt các hình phạt tạm do tội lỗi) cho những người thuộc quyền hoặc cho cộng đoàn ("họ"). Việc lãnh nhận ơn toàn xá tại nhà thờ giáo xứ đòi hỏi ba điều kiện chính: xưng tội, rước lễ và cầu nguyện kèm theo việc viếng nhà thờ giáo xứ vào ngày lễ bổn mạng hoặc các dịp đặc biệt…

- “Đánh đuốc lên coi thấy trên núi đá hàm có chạm một chữ Thần, người ta nói bề cao 7 thước, bề ngang nét chữ kẻ trót thước, một bên có đề: Nhựt Nam ngươn chúa thần bút”… “Nhựt Nam ngươn chúa thần bút” phiên chuẩn Quốc ngữ là “Nhật Nam ngưuyên chúa thần bút”. Có nhiều tài liệu ghi chép về tấm bia ma nhai về chữ Thần (神) này. Di tích hiện tọa lạc tại vách núi Thạch Bi (núi Bia Thần, gần cửa biển Thần Phù xưa, nay thuộc xã Ba Đình, tỉnh Thanh Hóa)…

- Tương tự, thử đọc để xem cách dùng từ và diễn đạt của Trương Vĩnh Ký về một sự kiện dã sử quen thuộc: “Có truyện ngoài lại nói ông Lê Lợi, sau là vua Lê Thái Tổ, thuở hàn vi đi chài dưới hồ ấy mà được cán gươm vàng. Tích nó là làm vầy: Thuở ấy nhà Trần suy di, bị Hồ Quý Ly chiếm ngôi; lại bị nhà Minh bên Tàu qua đánh lấy nước, nói để lập con cháu nhà Trần lại; mà không có làm. Có ông Nguyễn Thuần có chí khí hay cần vương tá quốc, mới đi lên non lên núi mà tìm con cháu dòng tiền Lê, lo lấy nước lại. Đi bơ bơ, tối chun xá vô cái miễu ở dựa mép đường đi mà ngủ. Khuya lại nghe tiếng kêu: Ớ anh! Sao chưa sắm sửa đi chầu? Thì nghe tiếng đáp lại rằng: Thôi, anh có đi, thì xin kiếu giùm cho tôi chút; nay tôi có khách”...

Nhận xét chung về Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876), Dương Thu Hằng xác định tác phẩm là “Cuộc dạo chơi đầu tiên” bằng chữ Quốc ngữ, “đổi mới văn tự và ngôn ngữ văn chương”, “rèn tập câu văn xuôi Quốc ngữ”, “quan niệm văn chương mới”, “tín hiệu manh nha một nền văn xuôi Quốc ngữ hiện đại” và nhấn mạnh: “Có thể xem Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi là sự khởi đầu dòng du ký Quốc ngữ. Cùng một chất liệu là chuyến đi ra Bắc năm 1876, Trương Vĩnh Ký đã có hai sản phẩm khác nhau: một bản báo cáo viết bằng tiếng Pháp dài 5 trang và một du ký viết bằng chữ Quốc ngữ 32 trang. Bản báo cáo được viết ngày 28 Avril 1876, tức là 8 ngày sau chuyến đi và được gửi đến một đối tượng đọc là viên quan Toàn quyền Regnault de Premesnil. Du ký Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi ra đời sau đó 5 năm (1881) và hướng đến độc giả biết chữ Quốc ngữ. Chính mục đích và đối tượng khác nhau đó đã quy định sự dị biệt về văn phong và nội dung của hai tư liệu này”^[17]…

Đến đây xin dẫn ba bài thơ “vẽ cảnh”, “thắng cảnh” ở Nhà thờ Phát Diệm để thấy khả năng giao thoa văn xuôi và thơ ca, văn học phi hư cấu và việc sưu tầm, trích dịch, tích hợp, biên khảo trong lối văn du ký.

Bài thứ nhất, TRẦN THIẾT:

Sực xem thấy nhà thờ Phát Diệm,
Thật nguy nga cung điện hẳn hoi.
Đọc kinh rồi đứng đó mà coi,
Hồ sơn thuỷ lâu đài như tạc.
Sách có chữ rằng: Thị chu lưu bàn bạc,
Bất dĩ Tần nhỉ bất dĩ Hán.
Nhờ đội ơn trên ra sức phù trì,
Cho người thế biết đường giữ đạo.
Sách có chữ: Hữu công vì văn giáo,
Thị thánh hiền vì vạn thế sanh dân.
Chữ rằng: Đức dữ nhật tân.

Bài thơ trên được viết theo thể thơ tự do pha lẫn lối nói vè dân gian truyền thống, câu thơ chủ yếu ngắt nhịp theo lối kể chuyện, vần điệu biến hóa tự do để diễn tả cảm xúc và sự việc mắt thấy tai nghe, sử dụng từ ngữ mộc mạc, gần gũi với lời ăn tiếng nói hằng ngày của người Việt thời bấy giờ.

Bài thứ hai, HIẾU SƠN CAO ĐỈNH:

Ngoài có hồ trong lại có hang,
Rõ ràng thay, hà xứ bất giang san,
Ấy mới biết: Thiên chi hạ, mạc phi vương thơ,
Thơ rằng: hoà khí dữ xuân phong,
Nhớ có câu: đạo vị vô cùng
Sách có chữ: địa dĩ nhân nhi thắng,
Tứ phương giai ngã cảnh,
Nhân dĩ đức nhi long,
Hữu thiên hà xứ bất.

Bài thơ thuộc thể cách hát nói - ca trù thể hiện tư thế tự tại của người lữ khách trước cảnh sắc thiên nhiên và bộc lộ triết lý nhân sinh, có sự đan xen linh hoạt giữa các câu thơ thuần Nôm (tiếng Việt), câu chữ Hán và câu mượn điển tích điển cố (“Ấy mới biết...”, “Thơ rằng...”, “Nhớ có câu...”, “Sách có chữ...”); cách ngắt nhịp và số chữ mỗi dòng không cố định (câu ngắn 4-5 chữ, câu dài đến 10-11 chữ), tạo nên vần điệu và cung bậc âm nhạc khi hát.

Bài thứ ba, NHÀ THỜ TRÁI TIM:

Tâm giả nhân chi bản dã,
Gốc đá tươi hoa quả cũng tươi.
Có luân thường đạo lý mới ra người,
Nên phải cậy trái tim cho chắc chắn.
Thơ rằng: Bĩ thới tuy nhân văn,
Quân tử bất ưu bần.
Chữ rằng: Phụ hảo tâm nhân,
Vậy phải giữ chữ tâm cho vững.
Nhờ Chúa cả hộ cho mạnh khỏe,
Nọ mới hay bĩ cực thới lai.
Hữu nhân hữu thổ hữu tài…
Thấy phong cảnh Phát Diệm thật nên ghê.
Nhân ngồi chơi tay tả bút đề,
Vịnh phong cảnh vài câu quốc ngữ.
Thơ rằng:
Tứ thời giai hứng dữ,
Vạn vật tình quan nhi.
Trên cửa lầu chuông trông uy nghi,
Trước hồ thấy hoa sen đỏ chói.
Đường thập đạo đá xây bốn lối,
Cửa ngũ môn xuất nhập đạo cung môn.
Tứ thời phong cảnh tứ thời xuân…

Bài thơ đề vịnh cảnh nhà thờ đá Phát Diệm, ca ngợi cảnh sắc uy nghi với lầu chuông, hồ sen đỏ và các lối đường đá, khẳng định chữ “Tâm” gắn với đạo lý luân thường tạo nên giá trị con người, xác định điểm tựa tinh thần, nhấn mạnh niềm tin vào bề trên (Chúa) giúp con người vượt qua nghịch cảnh “Bĩ cực thới lai”, qua đó thể hiện sự giao thoa sâu sắc giữa vẻ đẹp thiên nhiên, đạo đức truyền thống và đức tin tôn giáo.

Trên phương diện đóng góp văn học chữ Quốc ngữ, thiên du ký Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi từng được Vũ Ngọc Phan đánh giá cao: "Tập du ký này viết không có văn chương gì cả, nhưng tỏ ra ông là một người có con mắt quan sát rất sành, vì cuộc du lịch của ông là một cuộc du lịch lần đầu, ông lại đi rất chóng. Tuy không có văn chương, nhưng cũng phải nhận là ngòi bút của ông thật linh hoạt (...). Một điều mà ai cũng nhận thấy là Trương Vĩnh Ký đã tỏ cho người ta thấy ông có cái óc của một nhà bác học, vì ngay trong cuộc du lịch, ông đã để ý tìm tòi, đối với những điều trông thấy, ông không chịu chỉ biết qua loa, mà muốn biết đến tận nơi, tận chốn. Thăm chùa Trấn Võ, thăm chùa Một Cột, ông không chịu chỉ tả qua cảnh chùa; ông đã tra sử sách để tìm cho đến ngọn nguồn. Một người vừa có con mắt quan sát vừa tìm tòi như ông, thời xưa hiếm đã đành, có lẽ thời nay vẫn còn hiếm" (1942)^[18]...
 

3. Lời kết mở
 

Bên cạnh nhiều tác phẩm biên khảo (Poème Kim Vân Kiều, Minh tâm bửu giám, Chuyện khôi hài, Chuyện đời xưa, Gia Định phong cảnh vịnh…), sáng tác thơ văn (Kiếp phong trần, Bất cượng chớ cượng làm chi, Sơ học vấn tân Quốc ngữ diễn ca, Ngư Tiều trường điệu…), cần đặc biệt “cung chiêu anh hồn” học giả Trương Vĩnh Ký lên bàn nhất, người đi trước thiên hạ cả một thời đại và hơn cả một thế hệ đã khơi nguồn cho thể tài du ký Quốc ngữ viết về vùng văn hóa Hà Nội - Bắc Bộ. Khác biệt với nhiều tác phẩm, học giả Trương Vĩnh Ký đóng góp với mảng sáng tác về đề tài Hà Nội - Bắc Bộ bằng tập du ký chữ Quốc ngữ Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876). Đây cũng là tác phẩm văn xuôi hiếm hoi viết bằng chữ Quốc ngữ ngay từ giai đoạn cuối thế kỷ XIX, trong đó còn bảo lưu nhiều từ ngữ cổ và cách diễn đạt “tân cổ giao duyên”, bước đầu ghi nhận khả năng viết văn xuôi tiếng Việt của Trương Vĩnh Ký và cũng là hiện tượng “chín sớm”, báo hiệu cho sự phát triển một kiểu loại ngôn ngữ và nền văn học Quốc ngữ mới mẻ, hiện đại.