Nhãn quan của Đức Thánh Cha Lêô XIV về Trí Tuệ Nhân Tạo qua Thông điệp Magnifica Humanitas

Thứ bảy - 05/09/2026 05:49

Ngày 15 tháng 8 năm 2026, Đức Thánh Cha Lêô XIV ký ban hành Thông điệp Magnifica Humanitas — “Nhân loại kỳ diệu” — với phụ đề Về việc bảo vệ con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo. Đây là văn kiện xã hội quan trọng đầu tiên của triều đại Lêô XIV dành một cách trực tiếp và hệ thống cho vấn đề AI. Văn kiện được ký đúng dịp kỷ niệm 135 năm Thông điệp Rerum Novarum của Đức Lêô XIII, qua đó cho thấy Đức Lêô XIV muốn công nghệ được hội nhập vào cuộc sống con người cách khôn ngoan, và là một công cụ phục vụ sự phát triển, công bằng và tình huynh đệ (Magnifica Humanitas, số 181). Đức Lêô XIV muốn đặt cuộc cách mạng công nghệ này trong dòng chảy liên tục của “Học thuyết Xã hội của Hội thánh kêu gọi một trách nhiệm chung, đòi hỏi những tiến trình này phải được hướng dẫn bằng tầm nhìn xa trông rộng bởi những định chế có khả năng quản lý mà không bóp nghẹt, bảo vệ mà không chiếm đoạt; bởi những doanh nghiệp nhìn nhận việc làm và phẩm giá như những tiêu chuẩn của thành công; bởi các tổ chức trung gian và các cộng đồng giáo dục có khả năng tái lập sự tín nhiệm và các mối liên hệ; và bởi những công dân biết vun đắp trách nhiệm, sự tiết độ, khả năng phân định và lòng yêu mến chân lý.” (Magnifica Humanitas, số 182) Và cuộc cách mạng kỹ thuật số hôm nay đang tạo nên những “điều mới” cần được Tin mừng soi sáng.

Điều đặc biệt chúng ta cần quan tâm trong nhãn quan của Đức Lêô XIV là không tiếp cận AI như một vấn đề kỹ thuật, nhưng như một vấn đề về con người. Ngài đặt ra câu hỏi căn bản chúng ta đang trở thành những con người thế nào khi sống trong một thế giới ngày càng được định hình bởi AI?

1. Có phải AI là kẻ thù của con người?

Ngay từ đầu Thông điệp, Đức Lêô XIV tránh cả hai thái cực: một bên là sợ hãi công nghệ, bên kia là tôn sùng công nghệ.

Ngài ghi nhận: “Tự bản chất, công nghệ không nên bị xem như một sức mạnh đối nghịch với con người. Trái lại, ngay từ khởi nguyên của lịch sử, công nghệ đã là một phần trong hành trình phát triển của nhân loại, như “một thực tại mang tính nhân bản sâu sắc, gắn liền với quyền tự chủ và tự do của con người.”[1] (Magnifica Humanitas, số 4).

Đây là nhãn quan khởi đầu rất quan trọng. Giáo hội của Chúa Kitô không đứng bên ngoài lịch sử để kết án một tiến bộ kỹ thuật mới. Giáo hội bước vào Công trình mới của thời đại, lắng nghe những thành tựu cũng như những nguy cơ của nó, rồi xem xét sự phục vụ con người của công nghệ này dưới ánh sáng Tin mừng.

Với Đức Lêô XIV, các công nghệ mới đang mở ra “một chân trời theo những hướng có thể hình dung nhưng chưa thể dự đoán đầy đủ” (Magnifica Humanitas, số 4).

Vì thế AI vừa là cơ hội, vừa là thách đố. Nó có thể chữa lành, kết nối, giáo dục và bảo vệ; nhưng cũng có thể chia rẽ, loại trừ và tạo nên những hình thức bất công mới. Trong Thông điệp này, Đức Lêô XIV đặt lại cách con người định hướng và áp dụng nó như thế nào.

2. Tính không trung lập của công nghệ

Trong số 92 của Magnifica Humanitas cho chúng ta thấy tính “không trung lập” của công nghệ.

Đức Lêô XIV khuyến cáo đừng để công nghệ trở thành tiêu chuẩn phán đoán mọi sự, quyết định điều gì là quan trọng và điều gì có thể bị loại bỏ; đừng để nó biến công trình tạo dựng thành đối tượng để khai thác và con người có nguy cơ bị biến thành những “máy móc”.

Càng nghiêm trọng khi quyền kiểm soát các nền tảng, cơ sở hạ tầng, dữ liệu và năng lực tính toán tập trung vào một số ít chủ thể kinh tế và công nghệ. Đức Thánh Cha cảnh báo rằng sự tập trung quyền lực ấy có thể dẫn đến những lệ thuộc, loại trừ, thao túng và bất bình đẳng mới (Magnifica Humanitas, số 95).

Do đó, chúng ta không thể hỏi:

“AI có chính xác không?”

mà cần phải hỏi:

“Ai sở hữu AI?”
“Ai kiểm soát dữ liệu?”
“Ai đặt ra luật chơi?”
“Ai hưởng lợi?”
“Ai có thể bị loại trừ?”

Và AI trở thành một vấn đề của Học thuyết Xã hội Công giáo.

3. AI có phải là trí tuệ của con người?

Trong các số từ 97 đến 100 của Thông điệp, Đức Lêô XIV nhìn nhận AI có khả năng vượt con người về tốc độ xử lý và năng lực tính toán. Nhưng ngài kiên quyết phản đối việc đồng nhất “trí tuệ nhân tạo” với trí tuệ nhân vị.

Theo Ngài, các hệ thống AI “chỉ mô phỏng một số chức năng của trí tuệ con người”. Chúng có thể vượt con người về tốc độ và năng lực tính toán, nhưng sức mạnh ấy vẫn gắn với việc xử lý dữ liệu. (Magnifica Humanitas, số 99).

Đức Thánh Cha còn đi xa hơn khi chỉ ra những điều AI không có: AI “không có thân xác, không cảm nhận niềm vui hay đau khổ, không trưởng thành qua các tương quan và cũng không biết từ bên trong tình yêu, lao động, tình bạn hay trách nhiệm có ý nghĩa gì. Chúng cũng không có lương tâm luân lý, vì chúng không phán đoán điều thiện và điều ác, không hiểu được ý nghĩa tối hậu của các hoàn cảnh, và cũng không chịu trách nhiệm về các hậu quả. Chúng có thể mô phỏng ngôn ngữ, hành vi và khả năng phân tích, thậm chí giả lập sự cảm thông và thấu hiểu, nhưng chúng không hiểu điều mình tạo ra, vì thiếu chiều kích tình cảm, tương quan và thiêng liêng, là những chiều kích mà nhờ đó con người lớn lên trong sự khôn ngoan.” (Magnifica Humanitas, số 99).

Vì thế, hệ thống AI có thể tạo ra một câu trả lời giống như một con người, nhưng điều đó không có nghĩa là nó thực sự yêu thương và chịu trách nhiệm luân lý.

Đây là ranh giới nhân học mà Đức Lêô XIV muốn bảo vệ.

4. Trí tuệ, lương tâm và tự do của con người hướng dẫn công nghệ

Khi nói đến trí tuệ, lương tâm và tự do của con người, Đức Lêô XIV đã nhắc lại một vài yếu tố thiết yếu cho sự phân định luân lý và xã hội nhằm bảo vệ vai trò ưu tiên của con người: “chính trí tuệ con người, cùng với lương tâm và sự tự do của họ, luôn là yếu tố hướng dẫn các sáng kiến kỹ thuật và có trách nhiệm xác định việc sử dụng cũng như những giới hạn của chúng”. (Magnifica Humanitas, số 97).

Vậy, AI có thể hỗ trợ trí tuệ con người, nhưng không được thay thế lương tâm và trách nhiệm của con người. Nguyên tắc có ý nghĩa rất lớn đối với những lĩnh vực như y tế, giáo dục, tuyển dụng, tư pháp, quản trị xã hội và chiến tranh. Điều Đức Lêô XIV muốn nhấn mạnh chính là trách nhiệm, minh bạch và quản trị AI.

5. Tôn trọng phẩm giá con người

“Xương sống” của Magnifica Humanitas chính là phẩm giá bất khả xâm phạm của con người.

Đức Lêô XIV nhắc lại một nền tảng căn bản của đức tin Kitô giáo: con người được tạo dựng theo hình ảnh và giống Thiên Chúa, và được mời gọi sống trong tương quan với Thiên Chúa, với tha nhân và với toàn thể tạo thành. Chính vì thế, phẩm giá của một con người không tùy thuộc vào khả năng, của cải, địa vị hay mức độ thành công của họ. “Phẩm giá ấy là một hồng ân có trước và vượt trên mỗi con người, được Thiên Chúa ban tặng như biểu hiện của tình yêu trung tín không hề đổi thay của Ngài. Vì thế, con người luôn là “con đường của Hội thánh”[2] và là trung tâm của mọi hành trình phát triển nhân bản toàn diện đích thực.”[3] (Magnifica Humanitas, số 50).

Đây không chỉ là một xác quyết thần học, mà còn là một nguyên tắc có ý nghĩa đặc biệt khi chúng ta bước vào thời đại trí tuệ nhân tạo.

Một xã hội ngày càng được vận hành bằng dữ liệu, thuật toán và các hệ thống đánh giá tự động rất dễ rơi vào cám dỗ định giá con người dựa trên những gì họ làm được, sản xuất được hoặc đạt được. Người có năng suất cao dễ được xem là có giá trị hơn; trong khi đó, người già, người khuyết tật, người nghèo, người thất nghiệp hay những người không còn khả năng cạnh tranh có nguy cơ bị bỏ rơi, bị khinh miệt. Đức Lêô XIV cảnh báo: “Giá trị của con người không tùy thuộc vào những gì họ đạt được hay sản xuất ra.” (Magnifica Humanitas, số 51).

Đây là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất để con người suy tư về AI.

Theo Đức Lêô XIV giá trị của con người không phải vì họ thông minh hơn máy, làm việc nhanh hơn máy, hay tạo ra nhiều giá trị kinh tế hơn máy. Trái lại, chính vì con người là một ngôi vị, có một phẩm giá như ân ban nên không thể bị quy đổi thành năng suất, dữ liệu, điểm số hay thành tích. Phẩm giá đi trước khả năng.

Đến đây một câu hỏi căn bản đặt ra cho chúng ta: khi máy móc ngày càng làm được nhiều điều mà trước đây chỉ con người mới có thể làm, chúng ta sẽ còn dựa vào đâu để nhận ra điều làm nên giá trị độc nhất của con người?

Để trả lời cho câu hỏi này, Thông điệp Magnifica Humanitas từ số 50 đến 52 gợi mở một câu trả lời rất rõ: đừng bắt đầu từ những gì con người có thể làm, mà hãy bắt đầu từ việc con người là ai. Nên phẩm giá con người phải trở thành “xương sống” của mọi suy tư và mọi quyết định liên quan đến AI.

6. Nguy cơ con người trở nên ít người hơn

Trong số 100 của Magnifica Humanitas, Đức Lêô XIV đặc biệt quan tâm đến việc AI có thể mô phỏng giao tiếp, sự cảm thông, tình bạn và thậm chí tình yêu. Điều nguy hiểm không chỉ là người sử dụng tưởng rằng mình đang nói chuyện với một con người “bằng xương, bằng thịt”. Nguy hiểm hơn ở chỗ “họ có thể dần dần đánh mất chính khát vọng hình thành những kết nối nhân bản đích thực.” (Magnifica Humanitas, số 100).

Nhận định này chạm đến một vấn đề rất thực tế.

Một người bị người tình phản bội có thể tìm thấy nơi AI một người “luôn lắng nghe”. Một người trẻ có thể dễ dàng tìm đến một chatbot thay vì đối thoại với cha mẹ, thầy cô hoặc bạn bè. Một người đang đau khổ có thể nhận được những lời an ủi rất thuyết phục từ máy.

“AI có thể là một công cụ hữu ích và đồng thời cũng đòi hỏi một thái độ thận trọng và cảnh giác.”

7. Từ “Babel” đến “Giêrusalem”

Một hình ảnh Kinh thánh rất đẹp và rất mạnh được Đức Lêô XIV sử dụng là sự tương phản giữa Tháp Babel và việc tái thiết Giêrusalem.

“Một bên là Tháp Babel, nơi nỗ lực tập thể đi theo một kế hoạch thống trị và cuối cùng làm mất tính người (x. St 11,1-9). Bên kia là những đổ nát của Giêrusalem, dưới sự hướng dẫn của Nơkhemia, được tái thiết từng phần như một công trình của trách nhiệm chung (x. Nkm 2–6).” (Magnifica Humanitas, số 90).

Đức Thánh Cha rất hay khi đặt AI vào chính “công trường” này.

Theo luồng tư tưởng của ngài, AI có thể trở thành một Babel mới nếu nó được xây dựng trên quyền lực, độc quyền, kiểm soát, thao túng và lợi nhuận bằng mọi giá.
Nhưng AI cũng có thể trở thành một Giêrusalem được tái thiết, nếu nó được định hướng bởi công ích, liên đới, trách nhiệm và tôn trọng phẩm giá con người.
Tư tưởng này đã gợi mở một câu hỏi thật sâu xa:

“Chúng ta đang dùng AI để xây dựng một xã hội như thế nào?”

Và Đức Lêô XIV có lý khi kêu gọi người tín hữu không sợ hãi trước những thách đố của hiện tại, nhưng phải cùng nhau đảm nhận trách nhiệm xây dựng một xã hội nhân bản và huynh đệ hơn.

8. Trở nên người hơn

Đức Lêô XIV khẳng định: “Quyền lực lớn hơn không nhất thiết đồng nghĩa với điều tốt đẹp hơn” (Magnifica Humanitas, số 93), vì “Con người đương đại chưa được đào luyện để sử dụng quyền lực một cách đúng đắn.”[4]

“Nguy cơ nhân loại trở thành nạn nhân của chính những thành tựu của mình đã được Thánh Phaolô VI nhận thấy rất rõ ràng khi ngài cảnh báo rằng: “Những tiến bộ khoa học phi thường nhất, những thành tựu kỹ thuật đáng kinh ngạc nhất, và sự tăng trưởng kinh tế ấn tượng nhất, nếu không đi kèm với những tiến bộ luân lý và xã hội đích thực, thì về lâu về dài sẽ chống lại chính con người.”[5] (Magnifica Humanitas, số 94).

AI có thể làm cho chúng ta nhanh hơn, giúp chúng ta tiếp cận nhiều thông tin hơn, nhưng không hẳn làm chúng ta khôn ngoan hơn, hiểu biết hơn.

AI có thể làm cho giao tiếp dễ dàng hơn, công việc hiệu quả hơn, nhưng không hẳn làm chúng ta yêu thương hơn hay làm cho các tương quan trở nên sâu sắc hơn.

Vì thế, tiêu chuẩn của tiến bộ không thể chỉ là năng lực kỹ thuật mà là sự trưởng thành của con người.

Đức Lêô XIV nhắc: “chúng ta phải nhớ rằng nhân loại phát triển không phải bất chấp những giới hạn, mà thường là nhờ chính những giới hạn ấy” (Magnifica Humanitas, số 118).

Ánh sáng đức tin không xóa bỏ thân phận con người, mà bằng cách đón nhận và biến đổi thân phận ấy trong Đức Kitô. (Magnifica Humanitas, số 117–118).

Đây chính là chiều sâu Kitô học của Thông điệp.

Thiên Chúa đã đến với con người trong chính sự mong manh của thân phận con người.

Mầu nhiệm Nhập Thể trở thành tiêu chuẩn để suy nghĩ về tương lai của nhân loại trong thời đại AI.

9. Một trái tim biết hiến mình

Ở số 233 của Thông điệp, Đức Lêô XIV viết: “Không một hệ thống máy tính nào, dù tinh vi đến đâu, có thể tạo ra một trái tim biết hiến dâng, hay một lương tâm biết phân biệt lành dữ.”(Magnifica Humanitas, số 233).

Có lẽ đây là một trong những câu cô đọng nhất toàn bộ nhãn quan của Đức Lêô XIV trong Thông điệp Magnifica Humanitas. Một lần nữa Đức Thánh Cha tái khẳng định Con người không được định nghĩa chỉ bởi khả năng tính toán. Con người là một hữu thể có trái tim, có lương tâm, có tự do, có khả năng yêu thương và tự hiến.

Đến đây, Đức Lêô XIV thật khéo léo đưa chúng ta trở lại với Magnificat: lời ca của Đức Maria về một Thiên Chúa nhìn đến những người bé nhỏ và nâng cao những người thấp hèn. Và “Trong Đức Kitô, chúng ta được kêu gọi cộng tác vào công trình tạo dựng, chứ không phải như những quan sát viên vô tình trước các tiến trình công nghệ làm hạn chế tự do và trách nhiệm của chúng ta.”[6]

10. Con người trung tâm của toàn bộ Magnifica Humanitas

Trong số 15 của Magnifica Humanitas, Đức Lêô XIV viết một câu có thể xem như chìa khóa đọc toàn bộ Thông điệp:

“Trong thời đại của trí tuệ nhân tạo, khi phẩm giá con người đang bị đe dọa bởi những hình thức phi nhân hóa mới, thì bổn phận cấp thiết của chúng ta là vẫn luôn giữ mình cách sâu xa như là con người.”

Lời kêu gọi này không chống lại AI. Trái lại, đây là lời mời gọi đặt AI vào đúng vị trí của nó.

AI là “nữ tỳ” của con người.

Con người không là “nô dịch” của AI.

AI phải được hướng dẫn bởi trí tuệ con người.

Trí tuệ con người phải được hướng dẫn bởi lương tâm trong sáng.

Lương tâm phải được mở ra cho sự thật.

Bởi “Sự tiến bộ đích thực luôn phát xuất từ một tâm hồn rộng mở với tha nhân, một trí tuệ biết lắng nghe và một ý chí tìm kiếm điều giúp chúng ta hợp nhất thay vì điều chia rẽ chúng ta.” (Magnifica Humanitas, số 15).

Tạm kết

Magnifica Humanitas là một văn kiện về con người trong thời đại AI.

Qua Thông điệp này, Đức Lêô XIV gửi đến mọi người một câu hỏi rất hiện sinh: con người sẽ trở nên thế nào khi AI ngày càng thông minh?

Con người hãy nên người hơn. Trước “công trình công nghệ mới” con người đừng tự nguyện biến mình thành những cỗ máy: chỉ quan tâm đến hiệu suất, dữ liệu, năng suất, tối ưu hóa và kiểm soát; đừng đánh mất khả năng yêu thương, tha thứ, cảm thông, hy sinh, sống với người khác và mở lòng trước Thiên Chúa.

Đức Lêô XIV mời gọi chúng ta đừng sợ hãi AI, nhưng hãy biết phân định AI.

Không khước từ tiến bộ, hãy đặt tiến bộ vào trong chân trời của công ích và ánh sáng Tin mừng.

Không chống lại trí tuệ nhân tạo, không tìm cách trở thành “siêu nhân” nhờ công nghệ, nhưng hãy bảo vệ trí tuệ nhân vị và khám phá lại sự cao cả của con người được dựng nên theo hình ảnh Thiên Chúa và được Người ở cùng.

Đó chính là nhãn quan sâu xa của Magnifica Humanitas: khi sức mạnh công nghệ ngày càng lớn, nhân loại càng phải trở về với phẩm giá, tự do, lương tâm, tình yêu, tình huynh đệ và mầu nhiệm con người được mặc khải nơi Đức Kitô. (x. Magnifica Humanitas, các số 15, 50, 97 và 128).

Như vậy, con người được mời gọi cộng tác vào công trình sáng tạo chứ không trở thành những người quan sát thụ động trước những tiến trình kỹ thuật có thể giới hạn tự do và trách nhiệm của mình. Và dù máy móc có vượt trội về hiệu suất đến đâu, phẩm giá con người vẫn là trung tâm của lịch sử. (Magnifica Humanitas, số 233).

phẩm giá của con người là “xương sống” của Thông điệp: AI có thể làm thay đổi thế giới, nhưng chỉ con người mới có thể quyết định thế giới ấy sẽ trở thành một Babel sụp đổ, chia rẽ hay một Giêrusalem của tình huynh đệ và hiệp nhất.

8/202

[1] Bênêđictô XVI, Thông điệp Caritas in Veritate (29 tháng 6, 2009), 69: AAS 101 (2009), 702.

[2] Thánh Gioan Phaolô II, Thông điệp Redemptor Hominis (4 tháng 3, 1979), 14: AAS 71 (1979), 284.

[3] X. Bênêđictô XVI, Thông điệp Caritas in Veritate (29 tháng 6, 2009), 11: AAS 101 (2009), 647-648.

[4] R. Guardini, Das Ende der Neuzeit, Würzburg 1951, 89.

[5] Thánh Phaolô VI, Diễn văn nhân dịp kỷ niệm 25 năm thành lập Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO) (16 tháng 11, 1970): AAS 62 (1970), 833.

[6] X. Diễn từ dành cho Hội nghị: 'Trí tuệ Nhân tạo và việc Chăm sóc Ngôi nhà Chung của Chúng ta” (5 tháng 12, 2025): L’Osservatore Romano, 5 tháng 12, 2025, 2.

Tác giả: Cát Đen

Tags: trí tuệ nhân tạo, Magnifica Humanitas