Thánh Thể và tính hiệp hành, một hướng tiếp cận khởi đi từ Hiến chế Sacrosanctum Concilium

Chủ nhật - 15/11/2026 21:50
phungvu hiephanh

NỘI DUNG
 
1.Giáo hội học dựa trên bí tích Rửa tội và Thánh Thể của Hiến chế Phụng vụ
2. Vị thế ưu tiên của Bí tích Thánh Thể
3. Thượng Hội đồng như sự mở rộng của Thánh Thể
Kết luận: Giáo hội hiệp hành không phải là quân chủ, cũng không phải là dân chủ
 

Tính hiệp hành là một thuật ngữ xa lạ đối với Công đồng Vaticanô II. Công đồng sử dụng thuật ngữ cổ xưa synodus (Thượng hội đồng) luôn luôn và duy nhất như một từ đồng nghĩa với Công đồng. Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng những tiền đề thần học gần gũi nhất của tính hiệp hành cần được tìm kiếm ngay trong Huấn quyền Công đồng. Do đó, giai đoạn hiện nay của Giáo hội học hiệp hành, xét trên một số phương diện, đã đánh dấu sự khép lại đột ngột của giai đoạn Giáo hội học hiệp thông, có thể được xem như một chặng đường mới trong tiến trình tiếp nhận Công đồng.
 

Văn kiện không thể không quy chiếu đến chính là Hiến chế Ánh sáng muôn dân (sau đây viết tắt là LG), đặc biệt là chương II, với chủ đề «Dân Thiên Chúa», một chương mà Đức Giáo hoàng Phanxicô đã hướng sự chú ý trở lại ngay từ đầu triều đại giáo hoàng của ngài. Tuy nhiên, việc nghiên cứu Công đồng một cách cẩn trọng không cho phép chúng ta khẳng định rằng Giáo hội học của Công đồng Vaticanô II đồng nhất hoàn toàn và đơn giản với giáo huấn của Hiến chế LG. Do đó, sẽ là một sai lầm nếu chỉ hướng đến văn kiện này để tìm kiếm nền tảng Công đồng cho một nền thần học về tính hiệp hành, mà không nỗ lực tìm hiểu rằng bước ngoặt trong ý thức tự thân của Giáo hội Công giáo do Công đồng thực hiện còn bắt nguồn từ những văn kiện khác nữa. Những văn kiện này không chỉ đi trước hoặc đào sâu các khái niệm được triển khai trong Hiến chế LG, mà đôi khi còn đề cập đến những yếu tố khác biệt, ít nhất là những yếu tố đã phần nào bị Hiến chế về Giáo hội bỏ qua; qua đó, chúng trở thành những yếu tố bổ túc cần thiết và, xét trên một số phương diện, là những đối trọng hữu ích cho Hiến chế này.

Đặc biệt, trường hợp này được thể hiện nơi Hiến chế Phụng vụ Thánh (SC), văn kiện đầu tiên trong toàn bộ các văn kiện của Công đồng. Có người đã cho rằng có thể xem văn kiện này như chương đầu tiên của Hiến chế về Giáo hội (1). Tác giả Giuseppe Dossetti là một trong những học giả nhấn mạnh tầm quan trọng về phương diện Giáo hội học của Hiến chế SC. Theo ông, Hiến chế này đã phác họa mầu nhiệm Giáo hội dưới ánh sáng của Thánh Thể một cách rõ nét hơn nhiều so với Hiến chế LG (2). Mặc dù trên thực tế, các tham chiếu trực tiếp trong văn bản không nhiều, nhưng nơi Hiến chế SC, người ta vẫn có thể nhận ra, ngay từ trong mầm mống, những tiền đề căn bản của một nền Giáo hội học Thánh Thể, vốn đồng thời và tự nhiên cũng là một nền thần học về Giáo hội địa phương. Trái lại, Hiến chế LG, do không tiếp nối được định hướng mà Hiến chế SC đã mở ra, dường như có xu hướng tái lập một mô hình Giáo hội học vẫn còn đặt trọng tâm nơi Giáo hội phổ quát, tương tự như quan niệm đã từng chi phối cách tiếp cận trước Công đồng (3).

Mặc dù không hoàn toàn tán thành nhận định ấy trên mọi phương diện, chúng ta vẫn có thể đón nhận cách đặt vấn đề căn bản mà nhận định này gợi ra, đó là hướng sự chú ý đến Hiến chế SC để khám phá nơi văn kiện này một dự phóng Giáo hội học đích thực, dù chưa được hệ thống hóa: đó là dự phóng về một nền Giáo hội học khởi đi từ Phụng vụ và, cách đặc biệt, từ Thánh Thể (4). Dự phóng này, trong Huấn quyền hậu Công đồng, mặc dù đã xuất hiện một số gợi mở đáng chú ý, dường như vẫn chưa được khai triển cách đặc biệt, chính vì sự quan tâm vượt trội dành cho Giáo hội học của Hiến chế LG, cũng như khuynh hướng gạt sang một bên tầm quan trọng về phương diện Giáo hội học của Hiến chế SC (5).

Từ những nhận định trên, giả thuyết nghiên cứu của chúng tôi là: những tiền đề Công đồng làm nền tảng cho thần học về tính hiệp hành có thể và cần phải được tìm kiếm cả trong nền Giáo hội học Thánh Thể của Hiến chế SC. Với xác tín rằng, nếu Hiến chế này bổ túc cho Hiến chế LG bằng cách làm sáng tỏ những khía cạnh của mầu nhiệm Giáo hội vốn còn bị lu mờ trong văn kiện ấy, thì chúng ta có thể hy vọng rằng một cách tiếp cận tương tự sẽ góp phần xây dựng một nền Giáo hội học hiệp hành dựa trên một cái nhìn đầy đủ và quân bình hơn (6).

Mặc dù chìa khóa giải thích được lựa chọn đương nhiên sẽ dẫn đến việc ưu tiên nhấn mạnh viễn tượng Giáo hội địa phương – cấp độ mà Đức Giáo hoàng Phanxicô xem là «cấp độ đầu tiên của việc thực thi tính hiệp hành» (7) – nhưng về nguyên tắc, cách tiếp cận này vẫn có thể được áp dụng ở cả cấp độ Giáo hội phổ quát. Trong viễn tượng Giáo hội học Thánh Thể, Giáo hội phổ quát được cấu thành như sự hiệp thông của các cộng đoàn Thánh Thể, trong đó việc cử hành hy tế duy nhất của Đức Kitô tạo nên mối dây liên kết hiệp nhất chủ yếu giữa nhiều Giáo hội (8).

1. 
GIÁO HỘI HỌC DỰA TRÊN BÍ TÍCH RỬA TỘI VÀ THÁNH THỂ CỦA HIẾN CHẾ PHỤNG VỤ

Vấn đề đặt ra là: liệu có thể hiểu tính hiệp hành dưới ánh sáng của Thánh Thể hay không? Đây không phải là một vấn đề hiển nhiên, có thể dễ dàng trả lời. Trong giai đoạn hiện nay của Giáo hội học hiệp hành, người ta đã dành sự quan tâm thích đáng và bàn luận nhiều về Bí tích Rửa tội; dường như thời điểm để xây dựng một nền Giáo hội học dựa trên Bí tích Rửa tội cuối cùng cũng đã đến, một nền Giáo hội học có khả năng nhìn nhận tư cách chủ thể trong Giáo hội của những người đã lãnh nhận Bí tích Rửa tội (9).

Trái lại, người ta ít nói đến Thánh Thể hơn, và cũng chưa thật sự thấy rõ liệu một nền Giáo hội học Thánh Thể có thể đóng góp điều gì cho cuộc thảo luận đang diễn ra hay không.

Chắc chắn, Hiến chế SC cũng phác họa một nền Giáo hội học dựa trên Bí tích Rửa tội. Có thể xem đây như một sự đón trước nội dung của chương II Hiến chế LG, tựa như một «khúc dạo đầu» mang tính phụng vụ cho chương này. Về vấn đề này, xin hãy đọc bản văn then chốt tại số 14 của Hiến chế SC: 

Mẹ thánh Giáo Hội tha thiết ước mong toàn thể các tín hữu được hướng dẫn tham dự các việc cử hành Phụng vụ cách trọn vẹn, ý thức và tích cực, đây là điều do chính bản chất của Phụng  vụ đòi hỏi, và cũng là quyền lợi và bổn phận của đoàn dân Kitô giáo, nhờ phép Rửa tội, đã trở nên «dòng giống ưu tuyển, hang tư tế vương giả, dân tộc thánh thiện, đoàn dân được tuyển chọn»  (1 Pr 2,9; x. 2,4-5).

Trong việc canh tân và phát huy Phụng vụ thánh, cần phải hết sức quan tâm đến việc tham dự trọn vẹn và tích cực của toàn dân: bởi Phụng vụ là nguồn mạch trước tiên và thiết yếu, nơi đây các tín hữu kín múc lấy tinh thần Kitô hữu đích thực; và đó là điều phải được những mục tử chăn dắt các linh hồn tận tâm hướng dẫn trong mọi hoạt động mục vụ.

Tuy nhiên, sẽ không có hy vọng đạt tới kết quả đó, nếu trước tiên chính những mục tử chăn dắt các linh hồn không thấm nhuần sâu đậm tinh thần và năng lực Phụng vụ, cũng như không trở nên thầy dạy trong lĩnh vực này, vì thế, rất cần phải chú trọng đến việc giảng huấn về Phụng vụ cho hang giáo sĩ… (10).

 

Sự tham gia tích cực của các tín hữu vào phụng vụ không được hiểu như một sự nhượng bộ đầy thiện chí của hàng giáo phẩm, nhưng phát xuất từ phẩm giá mà các tín hữu đã lãnh nhận nhờ Bí tích Rửa tội. Có thể nói, đây chính là hệ quả mang tính phụng vụ của nguyên tắc bình đẳng nhờ Bí tích Rửa tội, nguyên tắc sẽ được diễn đạt trong số 32 của Hiến chế LG: 

Phẩm giá của các thành viên [trong Dân Thiên Chúa, chú thích của người biên tập] là phẩm giá chung, nhờ được tái sinh trong Đức Kitô; ân sủng được nhận làm nghĩa tử cũng là ân sủng chung; và ơn gọi nên hoàn thiện cũng là ơn gọi chung.

Nói cách khác, nếu tất cả mọi người đều bình đẳng nhờ Bí tích Rửa tội, thì phụng vụ phải biểu lộ chính sự bình đẳng ấy, bằng cách bảo đảm cho mọi người có khả năng thực sự tham gia vào việc cử hành. Ngược lại, một nền phụng vụ mang tính giáo sĩ trị, trong đó chỉ một số người giữ vai trò chủ thể hành động, còn tất cả những người khác chỉ là khán giả, sẽ đi ngược lại với ý nghĩa của Bí tích Rửa tội và cùng với đó, đi ngược lại chính bản chất của Giáo hội.

Trong SC 14, không thể không nhận thấy sự quy chiếu đến chức tư tế cộng đồng của các tín hữu, dựa trên một trích dẫn từ Thư thứ nhất của thánh Phêrô; đây cũng chính là chủ đề mà LG 10 sẽ trình bày một cách tường tận. Bí tích Rửa tội được xem là bí tích tư tế đầu tiên, bởi chính bí tích này (cùng với Bí tích Thêm sức, vốn là bí tích hoàn thiện Bí tích Rửa tội) thực hiện sự tham dự khách quan đầu tiên vào chức tư tế của Đức Kitô. Hiến chế về Giáo hội sẽ làm sáng tỏ rằng chức tư tế phát sinh từ Bí tích Rửa tội không bị giới hạn trong chiều kích phụng tự, bởi chức tư tế Kitô giáo là chức tư tế của đời sống chứ không chỉ giới hạn trong các nghi lễ. Tuy nhiên, Hiến chế vẫn tiếp tục đặt việc thể hiện chức tư tế ấy trong lãnh vực phụng vụ và bí tích lên hàng ưu tiên, gần như muốn hàm ý rằng mọi chiều kích khác đều phát xuất từ chính việc thể hiện này: Nhờ chức tư tế cộng đồng của mình, các tín hữu cùng tham dự vào việc dâng Hy tế Thánh Thể; đồng thời, họ thực thi chức tư tế ấy qua việc lãnh nhận các bí tích, qua lời cầu nguyện và tâm tình tạ ơn, qua chứng tá của một đời sống thánh thiện, qua sự từ bỏ bản thân và việc thực thi đức ái cách tích cực (LG 10).

Theo bản văn này, phương thức đầu tiên để thực thi chức tư tế phát sinh từ Bí tích Rửa tội chính là việc tham dự (cách tích cực) vào cử hành Thánh Thể. Đây là chủ đề mà LG chỉ đề cập thoáng qua chứ chưa khai triển sâu, và cũng là chủ đề dẫn chúng ta trở lại với hiến chế phụng vụ (11). Vì thế, theo SC, căn tính Kitô hữu được xác định trong mối tương quan bất khả phân ly giữa Bí tích Rửa tội và Bí tích Thánh Thể. Giáo hội chính là cộng đoàn những người đã lãnh nhận Bí tích Rửa tội, quy tụ lại để cử hành Bữa Tiệc của Chúa, như SC 6 giải thích:

Như vậy, nhờ bí tích Thánh Tẩy, con người được tháp nhập vào mầu nhiệm phục sinh của Chúa Kitô: cùng chết, cùng chịu mai tang, cùng sống lại, được lãnh nhận tinh thần nghĩa tử, «nhờ đó chúng ta kêu lên: Abba, cha ơi» (Rm 8,15), và cũng được trở nên những người thờ phượng đích thực mà Chúa Cha tìm kiếm. Cũng thế, mỗi khi ăn bữa tiệc của Chúa, họ loan truyền việc Chúa chịu chết cho tới khi Chúa đến. Do đó, chính trong ngày lễ Ngũ Tuần, ngày Giáo Hội xuất hiện trước thế giới, «những người suy phục lời giảng» của thánh Phêrô, đều được Thánh Tẩy». Họ «kiên vững trong giáo huấn của các Tông Đồ, hiệp thông trong nghi lễ bẻ bánh và trong lời cầu nguyện… luôn ngợi khen Thiên Chúa và được toàn dân quý mến» (Cv2,41-42; 47). Kể từ đấy, Giáo Hội không bao giờ bỏ việc cùng nhau quy tụ để cử hành mầu nhiệm phục sinh: bằng việc đọc «tất cả những lời Sách Thánh liên quan đến Người”  (Lc 24,27), bằng việc cử hành Lễ Tạ Ơn trong đó hiện tại hóa «sự vinh thắng và khải hoàn nhờ cái chết của Người», đồng thời «cảm tạ Thiên Chúa về hồng ân khôn tả» (2 Cr 9,15) trong Chúa Giêsu Kitô, «để ca tụng vinh quang của Người»  (Ep 1,12) nhờ quyền năng Chúa Thánh Thần.

Từ một bản văn như thế, người ta có thể suy luận rằng Giáo hội học của Hiến chế SC mang tính bí tích Rửa tội và tính Thánh Thể một cách bất khả phân ly (12). Chính ở điểm này, nguồn cảm hứng từ các Giáo phụ của văn kiện cũng được biểu lộ; khi diễn đạt như vậy, văn kiện nối kết trở lại với nền Giáo hội học bí tích của thiên niên kỷ thứ nhất, trong đó hai bí tích lớn (sacramenta maiora) hay hai bí tích chính yếu (sacramenta principalia) đương nhiên được quan niệm như hai trụ cột làm nền tảng cho việc hình thành và cấu trúc đời sống Kitô hữu (13).

Điều này phần nào được minh chứng qua lời kết của SC 5, khi Hiến chế quy chiếu về thánh Augustinô: «Từ cạnh sườn Đức Kitô đang an nghỉ trong giấc ngủ trên thập giá, bí tích kỳ diệu của toàn thể Hội Thánh đã phát sinh» (14).
Tư tưởng nền tảng ở đây là Hội Thánh được khai sinh nhờ Bí tích Rửa tội và không ngừng được xây dựng nhờ Bí tích Thánh Thể; hai bí tích này lần lượt được tiên trưng bằng nước và máu tuôn trào từ cạnh sườn Đức Kitô chịu đóng đinh (x. Ga 19,34).


2. VỊ THẾ ƯU TIÊN CỦA BÍ TÍCH THÁNH THỂ


Dù thế nào đi nữa, trong Hiến chế SC, vị thế ưu tiên thuộc về Bí tích Thánh Thể. Mặc dù chính Hiến chế LG, số 11, mới long trọng tuyên bố rằng Thánh Thể là «nguồn mạch và chóp đỉnh của toàn thể đời sống Kitô hữu», tư tưởng này đã được trình bày một cách rõ ràng ngay trong nội dung của Hiến chế SC; hơn thế nữa, như chúng ta đã nhận thấy, tư tưởng ấy còn được thể hiện rõ nét hơn ở đây so với ở đó. Điều này không chỉ vì chương II của SC tập trung chuyên biệt vào Bí tích Thánh Thể, qua đó dành cho bí tích này một vị trí ưu tiên so với các bí tích khác, vốn được trình bày chung trong chương III. Nhưng còn bởi vì ngay từ chương I, là chương có nội dung thần học cô đọng và sâu sắc nhất, Thánh Thể đã được đặt ở trung tâm của kinh nghiệm Giáo hội. Bản văn nền tảng ở đây là SC 41, một trong những đỉnh cao về Giáo hội học của Hiến chế SC. Chính từ một đoạn văn như thế, người ta có thể khẳng định rằng không chỉ «Giáo hội làm nên Thánh Thể», mà còn «Thánh Thể làm nên Giáo hội» (15).

Phải nhìn nhận Giám mục như vị Thượng tế của đoàn chiên mình; chính từ ngài mà, theo một nghĩa nào đó, đời sống của các tín hữu thuộc về ngài trong Đức Kitô phát xuất và tùy thuộc vào ngài. Vì thế, mọi người cần dành sự quan tâm đặc biệt và tầm quan trọng lớn lao cho đời sống phụng vụ của Giáo phận, vốn được diễn ra xoay quanh vị Giám mục, nhất là tại Nhà thờ Chính tòa. Bởi lẽ, chúng ta xác tín rằng sự biểu lộ nổi bật nhất của Giáo hội được thể hiện nơi sự tham dự trọn vẹn và tích cực của toàn thể Dân thánh Thiên Chúa vào cùng một lời cầu nguyện, tại cùng một bàn thờ duy nhất, nơi Giám mục chủ tọa, chung quanh ngài là linh mục đoàn và các thừa tác viên.


Ở đây, chúng ta gặp một nền Giáo hội học hoàn chỉnh, trong đó đã hội đủ những thành quả của nhận thức mang tính bí tích về chức vụ giám mục, với tư cách là vị Thượng tế (x. LG 21 (16), cũng như quan niệm về Giáo hội địa phương như là sự hiện thực hóa Giáo hội duy nhất, thánh thiện, Công giáo và tông truyền (x. LG 23; CD 11). Thánh Thể nằm ở trung tâm của nền Giáo hội học này. Nếu cộng đoàn quy tụ cử hành Thánh Thể là sự biểu lộ nổi bật nhất của Giáo hội, thì điều đó có nghĩa là Thánh Thể mang một giá trị biểu lộ độc đáo và không gì sánh bằng đối với Giáo hội: Thánh Thể biểu lộ Giáo hội ngay trong chính hành vi làm cho Giáo hội được hiện thực hóa (17). Vì thế, muốn hiểu Giáo hội là gì, cần phải quy chiếu về Thánh Thể. Liên quan đến chủ đề chúng ta đang nghiên cứu, có ba khía cạnh chính của bản văn nổi bật cần được lưu ý: 1. Giáo hội là cộng đoàn quy tụ. 2. Giáo hội là tình huynh đệ. 3. Giáo hội là tình huynh đệ có cơ cấu tổ chức.

Trước hết, từ việc cử hành Thánh Thể, chúng ta nhận ra rằng Giáo hội là một cộng đoàn quy tụ (như chính từ ngữ Hy Lạp ekklesía (ἐκκλησία) cho thấy; từ này tiếp nối khái niệm trong Cựu Ước là qāhāl (קָהָל), nghĩa là cộng đoàn hội họp của Dân Israel). Chúng ta đã đọc thấy điều này trong Hiến chế SC: «Kể từ đó [ngày lễ Ngũ Tuần, chú thích của người biên tập], Giáo hội không bao giờ ngừng quy tụ thành cộng đoàn để cử hành mầu nhiệm Vượt Qua». Tự bản chất, Giáo hội là một cộng đoàn quy tụ (Sýnaxis-σύναξις), nghĩa là một cộng đoàn cụ thể gồm những người nam và người nữ được triệu tập, quy tụ lại với nhau tại một địa điểm và trong một thời gian xác định. Giáo hội chính là sự hiện diện cùng nhau của tất cả mọi người tại cùng một nơi; điều này bao hàm sự gặp gỡ trực tiếp, mặt đối mặt, đòi hỏi không chỉ sự hiệp nhất trong tâm hồn mà còn cả sự gặp gỡ thể lý giữa các thân thể (18). Cũng chính vì lý do này, ở một phần khác, Hiến chế SC nhấn mạnh tính cộng đoàn không thể thay thế của việc cử hành Thánh Thể, nhằm đối lập với quan niệm mang tính cá nhân chủ nghĩa, thậm chí gần như tư riêng, vốn đã trở nên phổ biến từ thời hậu cổ đại:

Các nghi lễ theo bản chất phải được cử hành chung với sự tham dự đông đảo và tích cực của giáo dân, vì thế nên nhớ rằng, mỗi khi có thể, phải dành ưu tiên cho việc cử hành cộng đồng hơn là cử hành một mình hoặc gần như riêng tư. Điều này phải áp dụng đặc biệt cho việc cử hành thánh lễ và các bí tích, cho dù mỗi thánh lễ tự bản chất vẫn luôn mang tính công cộng và cộng đoàn (SC 27).
 

Thứ hai, từ việc cử hành Thánh Thể, chúng ta nhận ra rằng Giáo hội là một cộng đoàn huynh đệ (và tỷ muội) (19), trong đó tất cả mọi người đều tham dự cách trọn vẹn và tích cực, không một ai bị đẩy vào tình trạng thụ động: chính trong Thánh Thể, cộng đoàn khám phá ra mình là «chủ thể toàn vẹn của hành động phụng vụ» (20). Sự tham dự như thế bao hàm sự hiểu biết thực sự, sự dấn thân nội tâm và hoạt động cụ thể; chứ tuyệt nhiên không thể bị thu hẹp thành một hành vi thực hiện đơn thuần (tham dự cách tích cực theo nghĩa phụng vụ có ý nghĩa rộng và sâu hơn nhiều so với việc chỉ mang tính hoạt động; điều này nhằm bác bỏ quan điểm của những người đã diễn giải công cuộc canh tân Phụng vụ như thể đó chỉ là sự cho phép thực hiện một thứ chủ nghĩa hoạt động thuần túy bên ngoài), nhưng đúng hơn, muốn nói đến sự gắn bó của con tim, một sự gắn bó mà tự bản chất luôn hướng đến việc được biểu lộ qua hành động. Ở điểm này, Thánh Thể chính là sự tiếp nối của Bí tích Rửa tội: sự bình đẳng mà Bí tích Rửa tội đã thiết lập, khi phá bỏ những ranh giới phân biệt về sắc tộc, xã hội và giới tính (x. Gl 3,27-28: «Tất cả anh em đã được thanh tẩy để thuộc về Đức Kitô, đều mặc lấy Đức Kitô. Không còn chuyện phân biệt Do Thái hay Hy Lạp, nô lệ hay tự do, đàn ông hay đàn bà; nhưng tất cả anh em chỉ là một trong Đức Kitô Giêsu»), được củng cố và biểu lộ trong mỗi lần cử hành Thánh Thể, đồng thời đòi hỏi tất cả những người hiệp lễ phải tham dự và sống tình liên đới huynh đệ với nhau (21).

Thứ ba, từ việc cử hành Thánh Thể, chúng ta nhận ra rằng Giáo hội là một cộng đoàn huynh đệ có cơ cấu tổ chức. Tất cả mọi người đều tham dự, nhưng không phải tất cả đều tham dự theo cùng một cách thức, bởi vì «sự bình đẳng đích thực về phẩm giá và về hoạt động nhằm xây dựng Thân Thể Đức Kitô» được kết hợp với «ý muốn của Thiên Chúa», theo đó «một số người được thiết lập làm thầy dạy, những người phân phát các mầu nhiệm thánh và các mục tử để phục vụ những người khác» (LG 32). Sự bình đẳng về phẩm giá và sự khác biệt về ơn gọi, thừa tác vụ và trách nhiệm: cộng đoàn Thánh Thể không phải là một cộng đoàn hội họp không có sự phân định rõ ràng, trong đó các vai trò có thể hoán đổi cho nhau, nhưng là một cộng đoàn huynh đệ có trật tự, nơi chỉ một số người được kêu gọi đảm nhận một thừa tác vụ nhằm phục vụ lợi ích của tất cả mọi người, đại diện cho Đức Kitô trước cộng đoàn (in persona Christi) và đại diện cho cộng đoàn trước Đức Kitô (nomine Ecclesiae). Đó là lý do tại sao, như Hiến chế SC số 28, nhắc nhở: «Trong các cử hành phụng vụ, mỗi người, dù là thừa tác viên hay tín hữu đơn thuần, khi thi hành phận vụ của mình, chỉ được thực hiện tất cả và chỉ những gì thuộc phạm vi trách nhiệm của mình, tùy theo bản chất của nghi thức và các quy luật phụng vụ».

Và những người này trước hết là giám mục, người giữ vị trí ưu tiên trong Giáo hội địa phương, đến mức theo Hiến chế SC số 41, «sự sống của các tín hữu của ngài trong Đức Kitô, theo một nghĩa nào đó, phát xuất từ ngài và tùy thuộc vào ngài» (22). Ở vị trí thứ hai là linh mục đoàn của ngài, nghĩa là toàn thể những người được thiết lập thành một phẩm trật quy tụ quanh giám mục, để trở thành «những cộng sự viên tận tụy của hàng giám mục, là trợ lực và phương tiện phục vụ của hàng giám mục»   (LG 28). Ở vị trí thứ ba là những «thừa tác viên khác»; thực ra, đây là một thuật ngữ mang ý nghĩa khá khái quát, có thể bao gồm các phó tế, những người mà Hiến chế SC vẫn chưa đề cập rõ ràng, cũng như tất cả những hình thức thừa tác viên giáo dân khác, dù được thiết lập chính thức hay hình thành trên thực tế (23). Thông qua những thừa tác viên này, như Đức Giáo hoàng Phaolô VI sẽ làm sáng tỏ, một số người đã lãnh nhận Bí tích Rửa tội được kêu gọi đảm nhận những vai trò chuyên biệt nhằm phục vụ cộng đoàn (24).

Hiến chế SC cũng trình bày lại mối tương quan biện chứng giữa «một số người» và «tất cả mọi người» ở những chỗ khác, khi không xem hai tính từ «mang tính phẩm trật» và «mang tính cộng đoàn» là mâu thuẫn với nhau, nhưng nhấn mạnh bản chất «vừa phẩm trật vừa cộng đoàn của phụng vụ» (25). Hoặc có lẽ, sẽ chính xác hơn nếu nói đến mối tương quan biện chứng giữa «một người – một số người – tất cả mọi người». Trong trường hợp Giáo hội địa phương, «một người» chính là giám mục (với tư cách là vị chủ tọa “đương nhiên”  của việc cử hành Thánh Thể, mà chính ngài chủ tọa trực tiếp hoặc thông qua một linh mục được ngài ủy nhiệm); «một số người» là linh mục đoàn của ngài (nghĩa là toàn thể những người đồng tế với giám mục), cùng với các thừa tác viên khác (tức những người bằng nhiều cách thức khác nhau cộng tác phục vụ giám mục); còn «tất cả mọi người» là phần Dân Thiên Chúa được trao phó cho sự chăm sóc mục vụ của giám mục (26).


3. THƯỢNG HỘI ĐỒNG NHƯ SỰ MỞ RỘNG CỦA THÁNH THỂ

Trong một nền Giáo hội học Thánh Thể, điều hiển nhiên là «Giáo hội, xét theo chính bản chất của mình, không là gì khác ngoài Thánh Thể» (27). Đến mức, «những hoạt động khác mà chúng ta thường quy vào hành động và khái niệm về Giáo hội, hoặc là những yếu tố chuẩn bị, nhằm dẫn đưa đến thực tại này, hoặc đơn giản chỉ là những hệ quả phát sinh và những sự áp dụng vào các biểu hiện cuối cùng của thực tại ấy» (28). Chính vì thế, như Công đồng sẽ khẳng định ở một nơi khác: «Không thể hình thành một cộng đoàn Kitô hữu nếu không lấy việc cử hành Thánh Thể là cội nguồn và là trung tâm quy chiếu» (PO 6).

Nếu Thánh Thể không phải là một trong những hoạt động của Giáo hội, nhưng là hành động mang tính Giáo hội cách ưu việt, mà mọi hoạt động khác đều quy hướng về và phát xuất từ đó, bởi vì trong Giáo hội không thể có mục đích nào khác cũng như không thể có khởi nguyên nào khác ngoài mầu nhiệm Vượt Qua, thì hoạt động hiệp hành cũng không phải là một ngoại lệ.

Hơn thế nữa, không hề quá đáng khi khẳng định rằng hình thái của Giáo hội – hình thái mà theo Đức Giáo hoàng Phanxicô, có tính hiệp hành ngay trong chính cấu trúc cấu thành của mình (29) – xét đến cùng, có thể và phải được “rút ra” từ Thánh Thể. Các Thượng Hội đồng khác nhau, nơi chiều kích hiệp hành mang tính cấu thành của Giáo hội đạt đến mức độ thể hiện cụ thể rõ nét nhất, «có thể được xem như sự mở rộng của cộng đoàn Thánh Thể» (30). Giữa Thánh Thể và Thượng Hội đồng tồn tại một mối tương quan tương tự, nghĩa là một mối tương quan có sự giống nhau thực sự, nhưng đồng thời vẫn duy trì sự khác biệt không thể xóa bỏ, nhằm bảo toàn tính độc nhất vô nhị của Bữa Tiệc của Chúa. Cũng chính vì lý do này, trong lịch sử các Thượng Hội đồng, những cử hành phụng vụ, đặc biệt là các cuộc quy tụ Thánh Thể, thường giữ một vai trò trung tâm (31). Như vậy, có thể khẳng định rằng chính nhờ cốt lõi mang tính phụng vụ và Thánh Thể của mình, Thượng Hội đồng trở thành một biến cố trong đó sự đồng thuận thiêng liêng giữa những người tham dự dần dần được hình thành và chín muồi, một sự đồng thuận không thể giản lược vào các cơ chế nghị viện (32).

Một cuộc cải tổ Giáo hội, nếu nhìn nhận mối tương quan tương tự giữa Thánh Thể và Thượng Hội đồng, thì phải thúc đẩy sự nhất quán giữa “phong cách” hiệp hành của Giáo hội (một phong cách có trước từng biến cố riêng lẻ và thường xuyên định hình các mối tương quan giữa các chủ thể, việc xây dựng các quy định pháp lý cũng như việc tổ chức các cơ cấu) với Thánh Thể. Điều này đòi hỏi phải nhận diện và khắc phục những bất tương hợp đang tồn tại trong đời sống thực tế của Giáo hội, khiến đời sống ấy trở nên “không tương hợp” với “hình thái”  Thánh Thể của mình. Chính ba khía cạnh đã được nêu bật trước đó dường như cung cấp những định hướng hữu ích cho công cuộc canh tân Giáo hội theo chiều hướng hiệp hành mà chúng ta mong đợi.

Trước hết, việc quy tụ Thánh Thể xác định Hội Thánh như là một cộng đoàn quy tụ đúng nghĩa, qua đó làm nổi bật khuynh hướng tự nhiên của Hội Thánh là quy tụ thành cộng đoàn. Không có gì lạ khi Hội Thánh quy tụ bằng cách gia tăng những dịp gặp gỡ và đối thoại (như cách nghĩ của những người xem tính hiệp hành như một dạng chủ nghĩa quy tụ mang tính giáo hội một cách gượng ép, trái với bản chất tự nhiên của Hội Thánh); trái lại, điều đáng ngạc nhiên chính là điều ngược lại. Các Thượng Hội đồng không làm gì khác hơn là “mở rộng”  cuộc quy tụ Thánh Thể: “lôgic”  của cuộc quy tụ nguyên thủy này của Hội Thánh, vốn diễn ra quanh bàn tiệc Mình và Máu Đức Kitô, phải định hình mọi hình thức quy tụ khác trong Hội Thánh, khiến cho mọi “Thượng Hội đồng”  – từ những buổi hội họp thường nhật nhất của cộng đoàn giáo xứ cho đến hình thức long trọng của Công đồng chung – đều trở thành sự chuẩn bị và kéo dài việc cử hành Thánh Thể. Từ sýn-axis (theo nghĩa một qui tụ nhằm cử hành phụng vụ) đến sýn-odos (theo nghĩa sự qui tụ để cùng nhau gặp gỡ, trao đổi và phân định): điều làm nên đặc tính của Hội Thánh, dù khi Hội Thánh quy tụ quanh bàn tiệc Mình (Thánh Thể) của Đức Kitô, hay khi Hội Thánh họp nhau để phân định cách thức sống căn tính của mình như là Thân Thể (giáo hội) của Đức Kitô, chính là việc hiện hữu như một cộng đoàn được quy tụ “cùng nhau” (33). Cả Thánh Thể (trong hình thức nguyên thủy) lẫn Thượng Hội đồng (trong hình thức phát sinh từ Thánh Thể) đều diễn tả và hiện thực hóa bản thể của Hội Thánh như một sự quy tụ do lời mời gọi (con-vocazione), theo ý muốn và sáng kiến của Thiên Chúa, Đấng là Chủ thể triệu tập, là Đấng «gọi chúng ta cùng nhau quy tụ». Sâu xa hơn, “Thượng Hội đồng”  đầu tiên và chủ yếu mà cộng đoàn Hội Thánh không ngừng được triệu tập tham dự, qua việc thực hiện sự tham gia trọn vẹn của tất cả những người đã lãnh nhận Bí tích Thánh Tẩy, trong sự đa dạng của các thừa tác vụ và đặc sủng, chính là việc cử hành Thánh Thể. Và cũng như trong cuộc quy tụ Thánh Thể, chính Đức Kitô hiện diện nhờ Chúa Thánh Thần, thì tương tự như vậy, trong cuộc quy tụ hiệp hành, một lần nữa chính Đấng Phục Sinh bảo đảm sự hiện diện của Người giữa những người tham dự, dựa trên lời hứa trong Tin Mừng: «Ở đâu có hai hoặc ba người họp lại nhân danh Thầy, thì có Thầy ở giữa họ» (Mt 18,20; x. SC 7) (34). Thật vậy, mặc dù sự hiện diện Thánh Thể của Đức Kitô là độc nhất vô nhị (bởi vì đó là sự hiện diện đích thực, thực sự và theo bản thể, như giáo huấn của Công đồng Trentô xác định), điều ấy không loại trừ khả năng Chúa có thể hiện diện trong Hội Thánh (và trong thế giới) bằng nhiều cách thức khác. Sự hiện diện ấy «được gọi là ‘thực sự’ không phải theo nghĩa loại trừ, như thể những hình thức hiện diện khác không phải là ‘thực sự’, nhưng là theo nghĩa ưu trội» (35).

Thứ hai, sự tham gia của mọi người vào việc cử hành Thánh Thể cho thấy Hội Thánh, xét đúng theo bản chất của mình, là một cộng đoàn huynh đệ đòi hỏi sự tham gia: sự tham gia của tất cả những người đã lãnh nhận Bí tích Thánh Tẩy, không loại trừ một ai. Chính Thánh Thể xác định vị trí của những người nam và người nữ đã lãnh nhận Bí tích Thánh Tẩy trong Hội Thánh: đó chính là vị trí của những người tham dự, chứ không phải của những người chỉ hiện diện để xem hoặc dự lễ, thông qua một thái độ lắng nghe thụ động và một sự vâng phục mang dáng dấp của thái độ phục tùng. Đó là lý do tại sao: «Tính hiệp hành có nguồn mạch và đạt tới tột đỉnh trong việc cử hành phụng vụ, và cách đặc biệt trong sự tham dự trọn vẹn, ý thức và tích cực vào cuộc quy tụ Thánh Thể» (36). Do đó, trong tiến trình suy tư hiện nay về tính hiệp hành, có thể dành sự quan tâm đặc biệt cho khái niệm sự tham dự tích cực (actuosa participatio) của Công đồng, bằng cách giải phóng khái niệm này khỏi phạm vi thuần túy phụng vụ mà cho đến nay nó vẫn bị giới hạn trong đó. Bởi lẽ, «một trong những hệ luận quan trọng nhất của cuộc cải tổ phụng vụ đối với tiến trình xích lại gần nhau trong Hội Thánh chính là quan niệm cho rằng sự ‘tham gia’ cần được mở rộng sang những lĩnh vực khác trong đời sống Hội Thánh: phụng vụ, phục vụ, chứng tá, việc quản trị Giáo Hội và Huấn quyền» (37).

Những người mà, trong việc cử hành Thánh Thể, nhờ chức tư tế cộng đồng phát xuất từ Bí tích Thánh Tẩy, được trao khả năng công bố Lời Chúa và cùng tham dự vào việc dâng hy tế, qua đó hình thành nên chủ thể cử hành, nhân danh chủ thể ấy mà giám mục hoặc linh mục thực thi chức năng chủ tọa của mình, thì làm sao những người ấy, bên ngoài việc cử hành Thánh Thể, lại có thể bị tước đi quyền lên tiếng (hay nói chính xác hơn, quyền tham gia phát biểu về Lời Chúa) và bị loại trừ khỏi việc tham gia vào các tiến trình ra quyết định (trong đó cộng đoàn tự vấn về cách thức làm cho chứng tá của mình giữa thế giới ngày càng phù hợp hơn với lôgic hy tế của Đức Kitô)? Đó chính là điều mà Hervé Legrand đặt vấn đề với sự thẳng thắn quen thuộc của mình, sau khi nhận xét rằng các bản văn của những Kinh nguyện Thánh Thể đều được diễn đạt ở ngôi thứ nhất số nhiều:

«Có thể biện minh được chăng việc cơ cấu của Hội Thánh đang cầu nguyện trước mặt Thiên Chúa lại không có bất kỳ sự tương ứng nào trên bình diện các thể chế, thậm chí còn có thể bị chính các thể chế ấy phủ nhận? […] Nếu tất cả mọi người đều được bao hàm trong đại từ ‘chúng ta’ của lời cầu nguyện phụng vụ, thì chẳng phải họ cũng được trao khả năng cùng nhau nói lên tiếng ‘chúng ta’ trong đời sống Giáo Hội hay sao?» (38).

Không được quên rằng Chúa Thánh Thần, Đấng giữ vị trí trung tâm trong các tiến trình hiệp hành, khi ban cho những người đã lãnh nhận Bí tích Thánh Tẩy một trực giác về chân lý đã được mặc khải (cảm thức đức tin – sensus fidei) cùng vô số ân huệ và đặc sủng để xây dựng Giáo Hội (x. LG 12), không chỉ được tuôn đổ trong Bí tích Thánh Tẩy (và Bí tích Thêm Sức), nhưng còn trong mỗi lần cử hành Thánh Thể (39). Làm sao có thể loại trừ các tín hữu khỏi những không gian phân định của Giáo Hội, sau khi trong Kinh nguyện Thánh Thể, người ta đã khẩn cầu hồng ân Chúa Thánh Thần xuống trên họ qua lời kinh khẩn cầu thứ hai?

Vì thế, không có gì đáng ngạc nhiên khi trong lịch sử, sự suy giảm của phong cách hiệp hành và tình trạng giáo sĩ hóa phụng vụ, trước hết là việc cử hành Thánh Thể, lại diễn ra song song với nhau. Điều đó cho thấy câu châm ngôn sau đây không chỉ đúng trong trường hợp tích cực mà cả trong trường hợp tiêu cực: «Hãy cho tôi thấy thánh lễ của bạn, tôi sẽ nói cho bạn biết Hội Thánh của bạn là Hội Thánh như thế nào» (40). Cũng không thể hy vọng có được một cuộc canh tân hiệp hành đích thực của Hội Thánh nếu cuộc canh tân ấy không đi qua một cách tiếp cận mới đối với phụng vụ, và đặc biệt là một sự hiểu biết mới cũng như một kinh nghiệm mới về việc cử hành Thánh Thể.

Thứ ba, cơ cấu thừa tác vụ mang tính đặc trưng của Bí tích Thánh Thể xác định Giáo hội như một cộng đoàn huynh đệ có cơ cấu tổ chức, đồng thời bảo toàn vai trò chủ tọa của giám mục cũng như chức năng đặc thù của các thừa tác viên khác (41). Một nền giáo hội học hiệp hành đặt trọng tâm quá mức vào Bí tích Rửa tội có nguy cơ biến sự bình đẳng phát xuất từ Bí tích Rửa tội thành một hệ tư tưởng, dựa trên đó người ta quan niệm Giáo hội theo mô hình của một chế độ mang tính nghị trường dân chủ. Trái lại, một nền giáo hội học hiệp hành biết gìn giữ tính tương đồng loại suy giữa Bí tích Thánh Thể và Thượng Hội đồng sẽ không quan niệm Thượng Hội đồng như một hội nghị không có người đứng đầu, nhưng làm cho các ơn gọi đặc thù của các tín hữu được thể hiện và thực thi, đặc biệt là ơn gọi của những người, nhờ được lãnh nhận chức thánh (giám mục hoặc linh mục), được trao phó cách thiết yếu nhiệm vụ phục vụ trong vai trò chủ tọa.

Một nền giáo hội học hiệp hành vừa mang chiều kích Bí tích Rửa tội, vừa mang chiều kích Thánh Thể, biết trân trọng vai trò của mọi người; đồng thời, giữa toàn thể cộng đoàn ấy, biết phân định thừa tác vụ đặc thù của các thừa tác viên, luôn ghi nhớ rằng chỉ người chủ tọa việc cử hành Thánh Thể mới chủ tọa Giáo hội. Giám mục và các linh mục, với tư cách là những cộng sự viên của ngài, đảm nhận một vai trò mà, một mặt, kéo dài phong cách chủ tọa của Đức Kitô, khi các ngài hành động như những alteri Christi (những Đức Kitô khác); do đó, đó là một phong cách được định hướng bởi tinh thần phục vụ, cổ võ sự phát triển của tha nhân, thậm chí là hiến trao chính bản thân mình; nói cách khác, đó chính là một phong cách mang bản chất cốt yếu là để phục vụ. Mặt khác, chính vai trò ấy, bởi vì các ngài là những alteri Christi, trao cho các ngài một trách nhiệm đặc thù đối với Giáo hội, một trách nhiệm không thể quy giản vào trách nhiệm mà những người đã lãnh nhận Bí tích Rửa tội khác có được nhờ Bí tích Rửa tội, Bí tích Thêm sức và chính việc tham dự vào Bí tích Thánh Thể. Như vậy, điều mà SC số 26, khẳng định về mọi cử hành phụng vụ, có giá trị cách đặc biệt cao độ đối với Bí tích Thánh Thể:

Các hoạt động phụng vụ không phải là những hoạt động riêng tư, nhưng là những cử hành của Giáo Hội, là “bí tích hiệp nhất” , nghĩa là đoàn Dân Thánh được quy tụ và hướng dẫn dưới quyền của Giám mục.

Vì vậy, các hoạt động phụng vụ thuộc về toàn Thân Thể Giáo Hội, bày tỏ Giáo Hội và ảnh hưởng trên Giáo Hội; tuy nhiên, Phụng vụ cũng liên quan đến từng chi thể riêng biệt theo nhiều cách thức khác nhau, tùy vào phẩm trật, phận vụ, và công tác khi tham dự.

Giáo hội quy tụ để cử hành Bí tích Thánh Thể là Dân Chúa được quy tụ và tổ chức dưới quyền các giám mục (plebs sub episcopis ordinata) (42). Vì thế, Giáo hội quy tụ trong Thượng Hội đồng cũng không thể là gì khác ngoài plebs sub episcopis ordinata. Giáo hội được quy tụ quanh Bí tích Thánh Thể «không phải là một đám đông vô định hình và không có cơ cấu tổ chức, nhưng là một cộng đoàn được cấu thành cách hữu cơ. […] Đó là một sự hiệp nhất không loại trừ, trái lại, đòi hỏi sự đa dạng, bởi vì sự hiệp nhất ấy là kết quả của sự cộng tác giữa tất cả các đặc sủng và thừa tác vụ mà Chúa Thánh Thần khơi dậy trong Giáo hội» (43).

Cần nói thêm rằng Bí tích Thánh Thể cũng cung cấp khuôn khổ thích hợp nhất để hiểu những hình thức đặc thù của tính hiệp hành được thực hiện trong phạm vi các thừa tác viên đã lãnh nhận chức thánh, đặc biệt là trong linh mục đoàn giáo phận. Trong một nền giáo hội học Thánh Thể, sự tham gia của các linh mục vào việc hướng dẫn mục vụ giáo phận, với tư cách là những cộng sự viên của giám mục, nhất là thông qua các cơ cấu hiện được Giáo luật quy định (Hội đồng Linh mục, Ban Tư vấn và Hội đồng Kinh sĩ), chính là sự mở rộng việc tham dự của các ngài vào Bí tích Thánh Thể dưới hình thức đồng tế; hình thức này «biểu lộ cách thích hợp sự hiệp nhất của chức tư tế» (SC 57). Một giám mục nếu làm cho các cơ chế này của tính hiệp hành trong hàng linh mục không còn hoạt động hữu hiệu thì trên thực tế, dù có ý thức về điều đó hay không, cũng sẽ có một thái độ không nhất quán với “lôgíc”  của việc đồng tế Thánh Thể (44).

KẾT LUẬN: 
GIÁO HỘI HIỆP HÀNH, KHÔNG PHẢI LÀ QUÂN CHỦ, CŨNG KHÔNG PHẢI LÀ DÂN CHỦ

«Chức năng của giám mục với tư cách là người chủ tọa cộng đoàn [Thánh Thể, chú thích của người biên tập]”  chính là «nền tảng hữu thể học của tất cả những biểu hiện khác thuộc thực tại phẩm trật và thẩm quyền của ngài» (45). Một quan niệm về tính hiệp hành không biết bảo toàn quyền ưu tiên thiết yếu của giám mục trong Giáo hội địa phương thì phản bội chính mầu nhiệm Thánh Thể, cũng như một nền giáo hội học đặt những người đã lãnh nhận Bí tích Rửa tội vào vị thế lệ thuộc thụ động cũng phản bội mầu nhiệm ấy. Nếu được đặt nền tảng trên Bí tích Thánh Thể, tính hiệp hành cũng đứng ở vị thế đối cực với cả hai quan niệm: một bên là quan niệm quân chủ, vốn đã thống trị thần học và thực hành Giáo hội trong quá nhiều thế kỷ; bên kia là quan niệm dân chủ, hiện đang chịu sức hấp dẫn của các hệ thống chính trị phương Tây. Quan niệm dân chủ này ngày càng nhận được sự đồng tình, nhất là tại những nơi mà quyền bính của các giám mục đã cho thấy sự bất lực một cách đáng lo ngại trong việc ngăn chặn những vụ bê bối đang gây tổn thương cho thân thể Giáo hội và làm lu mờ chứng tá Kitô giáo trước thế giới (46).

Nói cách khác, nếu được đặt nền tảng trên Bí tích Thánh Thể, tính hiệp hành bảo toàn tính bất khả quy giản của Giáo hội vào các hình thức chính trị khác nhau được hình thành trong suốt dòng lịch sử. Nhờ đó, Giáo hội tránh được cám dỗ bắt chước mô hình tổ chức và thực thi quyền lực của các thiết chế dân sự, cám dỗ này luôn mang lại những hậu quả tai hại bất kể quyền cai trị dân sự được biểu hiện dưới những hình thức lịch sử nào đi chăng nữa, ngay cả khi đó là những hình thức khách quan tôn trọng phẩm giá con người hơn cả, chẳng hạn như chế độ dân chủ. Đồng thời, Giáo hội luôn ý thức rằng mình là một “xã hội” hoàn toàn độc đáo, có cơ cấu chỉ có thể được xác định dựa trên Mặc khải. Trong một Giáo hội hiệp hành, các mục tử và các tín hữu không ở trong tương quan đối lập với nhau, cũng không chống lại nhau, nhưng cùng hiện diện với nhau và sống cho nhau, đúng như điều diễn ra trong cử hành Thánh Thể. Trong chính cử hành Thánh Thể, người chủ tọa (praeest) và những người tham dự (participant), khi cùng góp phần vào việc dâng hy tế của Đức Kitô theo những cách thức và vai trò khác nhau, sống trong một tương quan hỗ tương. Qua đó, họ cho thấy rằng chức tư tế thừa tác và chức tư tế do Bí tích Rửa tội thiết lập là những thực tại «được quy hướng về nhau» (LG 10) (47). Chính trên nền tảng của tính tương hỗ này mà “cơ cấu” giáo hội học do Bí tích Thánh Thể trao truyền cho chúng ta được xây dựng (48).
 

Tác giả: Pasquale Bua
Trong «Liturgia e sinodalità» [Phụng vụ và hiệp hành], Rivista Liturgica, tập 109, số 1 (2022), tr. 77–93.
Chuyển ngữ: Lm. Phêrô Bùi Huy Ngọc


CÁC CHỮ VIẾT TẮT:
LG: Lumen gentium - Hiến chế tín lý về Giáo hội
SC: Sacrosanctum Concilium - Hiến chế về Phụng vụ thánh
CD: Christus Dominus - Sắc lệnh về nhiệm vụ mục vụ của các Giám mục trong Giáo hội
PO: Presbyterorum ordinis - Sắc lệnh về chức vụ và đời sống các linh mục

CHÚ THÍCH:


1. O. Rousseau, «La costituzione nel quadro dei movimenti rinnovatori di teologia e di pastorale degli ultimi decenni» [Hiến chế trong bối cảnh các phong trào canh tân thần học và mục vụ trong những thập niên gần đây], trong G. Barauna (chủ biên), La Chiesa del Vaticano II. Studi e commenti intorno alla costituzione dogmatica LG, Vallecchi, Firenze 1965, 111-130, 113. Per J. Wagner, “Préface”, in Concilium (ấn bản tiếng pháp) 1/2 (1965) 7-9, đặc biệt tr.9, «Hiến chế trong bối cảnh các phong trào canh tân thần học và mục vụ trong những thập niên gần đây».

2. Chắc chắn, trong LG không thiếu những bản văn có ý nghĩa quan trọng, chẳng hạn số 3: «Nhờ bí tích Bánh Thánh Thể, sự hiệp nhất của các tín hữu, những người làm nên một thân thể duy nhất trong Đức Kitô (x. 1 Cr 10,17), đồng thời được biểu thị và được hiện thực hóa»; và số 11: «[Các tín hữu], khi lãnh nhận Mình Đức Kitô trong cuộc quy tụ thánh, cụ thể biểu lộ sự hiệp nhất của Dân Thiên Chúa, một sự hiệp nhất được bí tích cao cả này biểu thị cách hữu hiệu và thực hiện cách kỳ diệu». Tuy nhiên, rõ ràng là những đoạn văn này không đảm nhận chức năng kiến trúc nền tảng trong toàn bộ cấu trúc của Hiến chế về Giáo hội.

3. X. G. Dossetti, Per una «Chiesa eucaristia». Rilettura della portata dottrinale della Costituzione liturgica del Vaticano II. Lezioni del 1965 [Hướng tới một «Giáo hội Thánh Thể». Đọc lại nội dung giáo lý của Hiến chế Phụng vụ Công đồng Vaticanô II. Các bài giảng năm 1965], trong G. Alberigo – G. Ruggieri (chủ biên), il Mulino, Bologna, 2002; có thể đặt bên cạnh tác phẩm của chính tác giả: Il Vaticano II. Frammenti di una riflessione [Công đồng Vaticanô II. Những mảnh suy tư], trong F. Margiotta Broglio (chủ biên), Il Mulino, Bologna, 1996. Cũng vậy, A. Acerbi, Due ecclesiologie: ecclesiologia giuridica ed ecclesiologia di comunione nella LG [Hai mô hình Giáo hội học: Giáo hội học pháp lý và Giáo hội học hiệp thông trong Lumen gentium], EDB, Bologna, 1975, tr. 505, cho rằng, khác với SC, «vai trò Giáo hội học của Bí tích Thánh Thể […] không được trình bày một cách có hệ thống trong LG». Trong thời gian gần đây hơn, M. Faggioli cũng đi theo hướng nghiên cứu của Dossetti, với tác phẩm Vera riforma. Liturgia ed ecclesiologia nel Vaticano II [Canh tân đích thực. Phụng vụ và Giáo hội học trong Công đồng Vaticanô II], EDB, Bologna, 2013 (nguyên bản tiếng Anh, 2012).

4. X. công trình nghiên cứu gần đây của A. Porreca, L’Eucaristia cuore della Chiesa, per un modello eucaristico di Chiesa a partire dal Concilio Vaticano II [Bí tích Thánh Thể – trái tim của Giáo hội: Hướng tới một mô hình Giáo hội mang tính Thánh Thể, khởi đi từ Công đồng Vaticanô II], Il Pozzo di Giacobbe, Trapani, 2017.

5. X. Porreca, L’Eucaristia cuore della Chiesa…, tr. 295–352. Công trình nghiên cứu này khảo sát các văn kiện của các vị Giáo hoàng và các bộ thuộc Giáo triều Rôma, từ Đức Phaolô VI đến Đức Bênêđictô XVI, nhưng trên thực tế chỉ đạt được những kết quả khá khiêm tốn. Đặc biệt, điều đáng thất vọng là những viễn tượng của SC đã không được tiếp nối trong thông điệp Ecclesia de Eucharistia của Đức Gioan Phaolô II. Thông điệp này có xu hướng tái lập một quan niệm mang tính cá nhân chủ nghĩa về Bí tích Thánh Thể, đồng thời đánh dấu một bước thụt lùi so với khái niệm actuosa participatio (sự tham dự tích cực) của Công đồng (vấn đề mà chúng ta sẽ trở lại sau).

6. 
Hơn nữa, quan điểm này còn gần gũi hơn với thần học Đông phương. X. ít nhất I. Zizioulas, L’essere ecclesiale [Hữu thể Giáo hội], Qiqajon, Magnano, 2007 (nguyên bản tiếng Pháp, 1981). Tác giả này đã điều chỉnh những thái quá trong Giáo hội học Thánh Thể của N. Afanassieff, L’Esglise du Saint-Esprit [Giáo hội của Chúa Thánh Thần], Cerf, Paris, 1975 (nguyên bản tiếng Nga, 1971).

7. Đức Phanxicô, Diễn văn nhân dịp kỷ niệm 50 năm thành lập Thượng Hội đồng Giám mục, ngày 17 tháng 10 năm 2015, trong Acta Apostolicae Sedis (AAS), tập 107 (2015), tr. 1138–1144, cụ thể tr. 1142.

8. Một đề xuất theo hướng này là công trình của J. – M.-R. Tillard, Chiesa di Chiese. L’ecclesiologia di comunione [Giáo hội của các Giáo hội. Giáo hội học hiệp thông], Queriniana, Brescia, 1989 (nguyên bản tiếng Pháp, 1987); công trình này được chuẩn bị trước bởi tác phẩm của chính tác giả, L’Eucaristia pasqua della Chiesa [Bí tích Thánh Thể – Lễ Vượt Qua của Giáo hội], Paoline, Roma, 1965 (nguyên bản tiếng Pháp, 1964). Có thể đọc, chẳng hạn, Chiesa di Chiese, tr. 39–40: «Bởi vì Thân Thể Thánh Thể thực sự là Thân Thể của Chúa, Đấng đón nhận toàn thể các tín hữu vào trong chính mình, nên mỗi cử hành Thánh Thể đều đưa người tham dự vào sự hiệp thông với toàn thể Giáo hội. Giáo hội phổ quát hiện diện nội tại trong Giáo hội địa phương nhờ sự hiệp thông vào Thân Thể Thánh Thể. Và tương ứng với điều đó, Giáo hội địa phương khi cử hành việc tưởng niệm Chúa thì chính là sự hiệp thông mang tính bí tích của toàn thể Giáo hội, một toàn thể bao trùm mọi thời đại, “từ ông Aben công chính”, mọi nơi chốn và mọi hoàn cảnh».

9. 
Về vấn đề này, xin được phép dẫn chiếu đến P. Bua, «L’ecclesiologia battesimale di papa Francesco» [Giáo hội học mang chiều kích Thánh Tẩy của Đức Giáo hoàng Phanxicô], trong La Rivista del Clero Italiano, tập 98 (2017), tr. 717–729.

10. Chủ đề về sự tham dự tích cực (actuosa participatio) sẽ được đề cập trở lại trong SC 48, với sự quy chiếu cụ thể đến Bí tích Thánh Thể.

11. X. D. Sartore, «Ecclesiologia e liturgia. Principi metodologici e fondamenti teologici di un rapporto» [Giáo hội học và Phụng vụ. Những nguyên tắc phương pháp luận và nền tảng thần học của mối tương quan này], trong Ecclesiologia e liturgia, Kỷ yếu Tuần lễ nghiên cứu lần thứ X của Hiệp hội các Giáo sư Phụng vụ (Bologna, ngày 28 tháng 8 – 1 tháng 9 năm 1981), Marietti, Casale Monferrato, 1982, tr. 11–29, cụ thể tr. 20: «Chính trong cộng đoàn phụng vụ mà Giáo hội biểu lộ mình như một communitas sacerdotalis (cộng đoàn tư tế). Thật vậy, nếu quả thực chức tư tế của Dân Kitô giáo trước hết được thực thi trong đời sống (x. 1 Pr 2,9), thì chính trong cộng đoàn Kitô hữu đang cử hành mà đặc tính tư tế của toàn thể Dân Thiên Chúa được biểu lộ và hiện thực hóa; đó là Dân tự hiến và dâng lời tạ ơn lên Chúa Cha nhờ Đức Kitô, trong Chúa Thánh Thần. Thật vậy, việc cử hành chính là sự thể hiện đặc thù nhất chức tư tế của tất cả các tín hữu, bởi vì chính trong đó, các chức năng tư tế của những thành viên khác nhau trong Dân Thiên Chúa được thực thi cách trọn vẹn: giáo dân và các thừa tác viên đã lãnh nhận chức thánh». Chúng tôi đã nhấn mạnh mối liên hệ giữa actuosa participatio (sự tham dự tích cực) và chức tư tế phát xuất từ Bí tích Thánh Tẩy trong P. Bua, Sacrosanctum Concilium. Storia, commento, recezione [Hiến chế Sacrosanctum Concilium. Lịch sử, chú giải và tiếp nhận], Studium, Roma, 2013, tr. 60–63. X. nghiên cứu sâu hơn A. Lameri, «Sacerdozio comune e partecipazione attiva» [Chức tư tế cộng đồng và sự tham dự tích cực], trong Rivista Liturgica, tập 106, số 3 (2019), tr. 45–66; công trình này đặc biệt chú ý đến quá trình hình thành giáo huấn của Công đồng.

12. G. Dossetti cũng có cùng quan điểm này, trong Per una «Chiesa eucaristica»…, tr. 59–61. Sau khi nhận xét rằng, theo SC 6, những hành vi nền tảng qua đó mầu nhiệm Đức Kitô trở nên hiện diện trong Giáo hội chính là Bí tích Thánh Tẩy và Bí tích Thánh Thể, tác giả một lần nữa bày tỏ sự tiếc nuối vì chương thứ nhất của LG, khi đặt vấn đề về mysterium Ecclesiae (mầu nhiệm Giáo hội), đã không tiếp nối cách tiếp cận mang tính bí tích này. Tuy nhiên, LG 7 là một ngoại lệ: tại đây, khi mô tả Giáo hội dựa trên hình ảnh Thân Thể (mầu nhiệm) của thánh Phaolô, Công đồng một lần nữa xác định Bí tích Thánh Tẩy và Bí tích Thánh Thể là những yếu tố cấu thành căn tính Kitô hữu.

13. X. Y. Congar, «L’idea di sacramenti maggiori o principali» [Quan niệm về các bí tích lớn hơn hay các bí tích chính yếu], trong Concilium, tập 4, số 1 (1968), tr. 35–47.

14. Ở đây, tác giả muốn quy chiếu đến thánh Augustinô, Enarrationes in Psalmos, 138,2, trong Corpus Christianorum, Series Latina (CChr), tập 40, năm 1991.

15. X. H. de Lubac, Meditazione sulla Chiesa [Suy niệm về Giáo hội], Jaca Book, Milano, 1979, tr. 82 (nguyên bản tiếng Pháp, 1952).

16. Theo Dossetti, Per una «Chiesa eucaristica»…, tr. 39: «Một khẳng định đầy đủ và súc tích đến như vậy thậm chí cũng không được tìm thấy trong số 26, chương III của Hiến chế De Ecclesia, khi bàn về vị Giám mục như người quản lý ân sủng phát xuất từ chức tư tế thượng phẩm».

17. Một lần nữa, về vấn đề này, chúng tôi xin dẫn chiếu đến Bua, Sacrosanctum Concilium…, tr. 83–87. Một chuyên khảo được thực hiện công phu là công trình của Fr. Frühmorgen, Bischof und Bistum – Bischof und Presbyterium. Eine liturgiewissenschaftliche Studie zu den Artikeln 41 und 42 der Liturgiekonstitution des Zweiten Vatikanums [Giám mục và Giáo phận – Giám mục và Linh mục đoàn. Một nghiên cứu chuyên ngành khoa học phụng vụ về các điều 41 và 42 của Hiến chế Phụng vụ Công đồng Vaticanô II], Pustet, Regensburg, 1994. Công trình này cũng theo dõi những diễn tiến tiếp theo trong thời kỳ Công đồng và hậu Công đồng.

18. Về chiều kích Giáo hội học phong phú của cộng đoàn phụng vụ, xin xem các công trình nghiên cứu vẫn còn giá trị của A. – G. Martimort: «L’assemblée liturgique» [Cộng đoàn phụng vụ], trong La Maison-Dieu, tập 5, số 19 (1949), tr. 153–175; cùng tác giả, «L’assemblée liturgique, mystère du Christ» [Cộng đoàn phụng vụ, mầu nhiệm của Đức Kitô], trong La Maison-Dieu, tập 10, số 40 (1954), tr. 5–29; cùng tác giả, «Précisions sur l’assemblée» [Những giải thích bổ sung về cộng đoàn], trong La Maison-Dieu, tập 15, số 60 (1959), tr. 7–34. Ngoài ra, cũng cần lưu ý đến công trình nghiên cứu của G. Tangorra, Dall’assemblea liturgica alla Chiesa. Una prospettiva teologica e spirituale [Từ cộng đoàn phụng vụ đến Giáo hội. Một viễn tượng thần học và linh đạo], EDB, Bologna, 1999. Theo nhận định của chúng tôi, trong công trình này đã xuất hiện trước nhiều trực giác thần học mà ngày nay được triển khai trong Giáo hội học về tính hiệp hành.

19. X., về khái niệm sororità (tình chị em), C. Militello, Fraternità e sororità. Sfida per la Chiesa e la liturgia [Tình huynh đệ và tình chị em. Thách đố đối với Giáo hội và Phụng vụ], Cittadella, Assisi, 2021.

20. Cũng theo quan điểm này, Y. Congar, «L’ecclesia ou communauté chrétienne, sujet intégral de l’action liturgique» [Giáo Hội hay cộng đoàn Kitô hữu: chủ thể toàn diện của hành động phụng vụ], trong J.-P. Jossua – Id. (chủ biên), La liturgie après Vatican II. Bilans, études, prospective [Phụng vụ sau Công đồng Vaticanô II. Những tổng kết, nghiên cứu và triển vọng], Cerf, Paris, 1967, tr. 241–282. Với nhiều trích dẫn phong phú từ các Giáo phụ và thời Trung cổ, tác giả chứng minh rằng quan niệm này có nền tảng vững chắc trong Truyền thống, và chỉ dần bị lu mờ kể từ cuối thời Trung cổ.

21. Như P. D. Scardilli viết trong I nuclei ecclesiologici nella costituzione liturgica del Vaticano II [Những yếu tố cốt lõi của Giáo hội học trong Hiến chế Phụng vụ Công đồng Vaticanô II], PUG, Roma, 2007, tr. 284: Giáo hội được trình bày trong SC 41 «không đơn thuần là một Giáo hội gồm các giáo sĩ. Đó là một Giáo hội hoàn toàn mang tính tư tế, trong đó tất cả các thành viên, mỗi người tùy theo vị trí của mình, đều được mặc lấy chức tư tế Thánh Tẩy để dâng hy lễ của Giao ước».

22. Đồng quan điểm với nhận định này, Faggioli, Vera riforma…, tr. 81, cho rằng đằng sau SC 41 là «Giáo hội học về chế độ Giám mục quân chủ của thánh Inhaxiô thành Antiôkhia». Thật vậy, các tác phẩm của thánh nhân cũng được trích dẫn trong phần chú thích của văn kiện (x. Ad Magn. 7: SChr 10, 100; Ad Phil. 4: Ibid., 142–144; Ad Smirn.: Ibid., 162).

23. Một sự xác định rõ hơn được nêu ra trong SC 29: «Cả những người giúp lễ, các độc viên, những người dẫn và các thành viên của ca đoàn cũng đảm nhận một thừa tác vụ phụng vụ đích thực. Vì thế, họ phải thi hành phận vụ của mình với lòng đạo đức chân thành và trật tự thích đáng, xứng hợp với một thừa tác vụ cao cả như vậy và là điều mà Dân Thiên Chúa có quyền đòi hỏi chính đáng nơi họ. Do đó, cần phải đào tạo những người này một cách chu đáo, mỗi người tùy theo hoàn cảnh riêng của mình, về tinh thần phụng vụ; đồng thời huấn luyện họ thực thi phần việc của mình theo những quy định đã được thiết lập và trong trật tự».

24. X. Đức Phaolô VI, Tông thư dưới hình thức Tự sắc (Motu proprio) Ministeria quaedam, ngày 15 tháng 8 năm 1972, trong Acta Apostolicae Sedis (AAS), tập 64 (1972), tr. 529–534.

25. Đó cũng là cách diễn đạt được sử dụng trong nhan đề của nhóm quy định thứ hai về việc canh tân phụng vụ, tương ứng với các số 26–32 của SC.

26. Bộ ba khái niệm tutti – alcuni – uno (tất cả – một số – một người), được Ủy ban Thần học Quốc tế (viết tắt: CTI) sử dụng trong văn kiện La sinodalità nella vita e nella missione della Chiesa [Tính hiệp hành trong đời sống và sứ mạng của Giáo hội], ngày 2 tháng 3 năm 2018, số 64, thực ra đã được H. Legrand đề xuất trước đó trong bài viết «La sinodalità, dimensione inerente alla vita ecclesiale. Fondamenti e attualità» [Tính hiệp hành, chiều kích nội tại của đời sống Giáo hội. Nền tảng và tính thời sự], trong Vivens Homo, tập 16 (2005), tr. 7–42.

27. Dossetti, per una «Chiesa eucaristica»…, 62.

28. Dossetti, per una «Chiesa eucaristica»…, 67-68.

29. Cách diễn đạt này – được Ban Tổng Thư ký Thượng Hội đồng Giám mục sử dụng trong văn kiện Per una Chiesa sinodale: comunione, partecipazione e missione. Documento preparatorio [Hướng tới một Giáo hội hiệp hành: hiệp thông, tham gia và sứ mạng. Tài liệu chuẩn bị], ngày 7 tháng 9 năm 2021, chương II – nhắc lại tư tưởng của Đức Phanxicô trong Discorso in occasione del 50° anniversario [Diễn văn nhân dịp kỷ niệm 50 năm], tr. 1141, khi ngài nói về tính hiệp hành như một «chiều kích cấu thành của Giáo hội».

30. A. Porreca, «La sinodalità in prospettiva eucaristica. Forma eucaristica e forma sinodale della Chiesa» [Tính hiệp hành dưới viễn tượng Thánh Thể. Hình thái Thánh Thể và hình thái hiệp hành của Giáo hội], trong N. Salato (chủ biên), La sinodalità al tempo di papa Francesco, tập I, Una chiave di lettura storico-dogmatica [Tính hiệp hành trong thời đại Đức Giáo hoàng Phanxicô. Một chìa khóa tiếp cận theo phương diện lịch sử và tín lý], EDB, Bologna, 2020, tr. 105–117, cụ thể tr. 111. Porreca đã tiếp tục triển khai và mở rộng công trình nghiên cứu của mình trong Sguardi sulla Chiesa sinodale al tempo di papa Francesco [Những góc nhìn về Giáo hội hiệp hành trong thời đại Đức Giáo hoàng Phanxicô], Tau, Todi, 2021, tr. 241–268.

31. X. Ủy ban Thần học Quốc tế (CTI), La sinodalità nella vita e nella missione della Chiesa [Tính hiệp hành trong đời sống và sứ mạng của Giáo hội], số 47: «Ordo ad Synodum, từ các Công đồng Toledo vào thế kỷ VII cho đến Caeremoniale Episcoporum được ban hành năm 1984, cho thấy bản chất phụng vụ của cộng đoàn Thượng hội đồng, khi quy định rằng ngay từ lúc khởi đầu và ở vị trí trung tâm của Thượng hội đồng phải có việc cử hành Thánh Thể và nghi thức đặt sách Tin Mừng ở vị trí trang trọng». Số 109 xác định cộng đoàn cử hành Thánh Thể (sinassi eucaristica) là nơi hình thành và trưởng thành của điều được gọi là affectus synodalis (tâm thức hiệp hành). X. G. Alberigo, «Sinodo come liturgia?» [Thượng Hội đồng như một cử hành phụng vụ?], trong Cristianesimo nella storia, tập 28 (2007), tr. 1–40; G. Ruggieri, Chiesa sinodale [Giáo hội hiệp hành], Laterza, Bari–Roma, 2017, tr. 67–70.

32. X. R. Repole, «Verso una teologia della sinodalità. Alcune considerazioni di fondo in relazione al secondo capitolo del Documento» [Hướng tới một nền thần học về tính hiệp hành. Một vài suy tư nền tảng liên quan đến chương thứ hai của Văn kiện], trong P. Coda – Id. (chủ biên), La sinodalità nella vita e nella missione della Chiesa. Commento a più voci al Documento della Commissione teologica internazionale [Tính hiệp hành trong đời sống và sứ mạng của Giáo hội. Bình luận đa thanh về Văn kiện của Ủy ban Thần học Quốc tế], EDB, Bologna, 2019, tr. 49–60, cụ thể tr. 55. Khi bình luận về số 47 của Văn kiện, tác giả viết: «Một nghiên cứu cẩn trọng về lịch sử các biến cố hiệp hành giúp chúng ta hiểu rằng, trong những biến cố ấy, cộng đoàn Kitô hữu trải nghiệm một điều gì đó tương tự như những gì diễn ra trong Bí tích Thánh Thể: theo nghĩa rằng, nhờ hoạt động của Chúa Thánh Thần, chính Đức Kitô trở nên hiện diện một lần nữa và giúp phân định điều gì cần phải thực hiện, đồng thời tìm kiếm sự đồng thuận, vốn vừa là hoa trái vừa là dấu chỉ của hoạt động do Thánh Thần của Đức Kitô thực hiện. Không phải ngẫu nhiên mà người ta sử dụng ngôn ngữ “cử hành” khi nói về các biến cố hiệp hành của Giáo hội».

33. X. G. Routhier, L’autorità e il magistero [Thẩm quyền và Huấn quyền], EDB, Bologna, 2016, tr. 73 (nguyên bản tiếng Pháp, 2014): «Nghi thức điều hành hoạt động phụng vụ và xác định các mối tương quan năng động trong thân thể Giáo hội cũng tương tự như quy trình được thiết lập nhằm điều hành Thượng hội đồng và xác định mối tương quan tương thuộc giữa caput (đầu) và corpus (thân thể) của Thượng hội đồng hoặc Công đồng. Như thế, người ta chuyển từ synaxis (cộng đoàn quy tụ) sang synodos (con đường hiệp hành) […]. Điều mà trước đây chúng ta đã nhận thấy trong lãnh vực munus sanctificandi (nhiệm vụ thánh hóa), tức là một hành động chung có sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau, được liên kết với nhau bằng những mối tương quan tương thuộc, cũng cần được nhận diện trong khuôn khổ munus docendi (nhiệm vụ giảng dạy)».

34. X. về vấn đề này, công trình đã dẫn của Ruggieri, Chiesa sinodale [Giáo hội hiệp hành], đặc biệt tr. 71–91.

35. Đức Phaolô VI, Thông điệp Mysterium Fidei, ngày 3 tháng 9 năm 1965, trong Acta Apostolicae Sedis (AAS), tập 57 (1965), tr. 753–774, số 40.

36. Ủy ban Thần học Quốc tế (CTI), La sinodalità nella vita e nella missione della Chiesa [Tính hiệp hành trong đời sống và sứ mạng của Giáo hội], số 47.

37. Faggioli, vera reforma…, 107.

38. Legrand, «La sinodalità, dimensione inerente alla vita ecclesiale» [Tính hiệp hành, chiều kích nội tại của đời sống Giáo hội], tr. 16. X. thêm Porreca, «La sinodalità in prospettiva eucaristica» [Tính hiệp hành dưới viễn tượng Thánh Thể], tr. 116–117: «Sự tham dự tích cực của các tín hữu vào hành động phụng vụ, đặc biệt là hành động phụng vụ Thánh Thể, đòi hỏi một sự tham gia tích cực tương tự, mang tính cộng đoàn, hòa điệu và hữu cơ vào việc điều hành đời sống Giáo hội. Cộng đoàn cử hành Thánh Thể (sinassi eucaristica) phải trở thành khuôn mẫu cho việc cử hành hiệp hành; sự tham dự tích cực vào bí tích hiệp thông phải trở thành mẫu thức tương tự nền tảng cho mọi hình thức tham gia khác vào đời sống Giáo hội».

39. Về mối liên hệ giữa Bí tích Thánh Thể và thần học về Chúa Thánh Thần, một mối liên hệ thường bị bỏ quên (kể cả trong chính Hiến chế SC), x. J.-M.-R. Tillard, L’Eucaristia e lo Spirito Santo [Bí tích Thánh Thể và Chúa Thánh Thần], OR, Milano, 1998 (nguyên bản tiếng Pháp, 1968). Chính từ công trình này mà nghiên cứu tổng quan gần đây của P. Caspani – N. Valli, «Eucaristia e lo Spirito Santo» [Bí tích Thánh Thể và Chúa Thánh Thần], trong La Scuola Cattolica, tập 148 (2020), tr. 263–294,

40. Không khó để đồng tình với nhận định của A. L. Mayer-Pfannholz, «Das Kirchenbild des späten Mittelalters und seine Beziehungen zur Liturgiegeschichte» [Hình ảnh Giáo hội vào cuối thời Trung cổ và mối tương quan của nó với lịch sử phụng vụ], trong Vom christlichen Mysterium. Gesammelte Arbeiten zum Gedächtnis von Odo Casel OSB [Về mầu nhiệm Kitô giáo. Tuyển tập các công trình tưởng niệm Odo Casel, dòng Biển Đức], Patmos, Düsseldorf, 1951, tr. 294: «Giữa Giáo hội và phụng vụ luôn tồn tại một sự đồng hành trong vận mệnh. Trong cả hai tiến trình lịch sử, chỉ có một vấn đề duy nhất: con người thuộc một thời đại nhất định hiểu và sống mầu nhiệm Đức Kitô và mầu nhiệm Giáo hội của Người như thế nào».

41. Tangorra sử dụng thuật ngữ «tình huynh đệ có cơ cấu» (fraternità strutturata) trong Dall’assemblea liturgica alla Chiesa [Từ cộng đoàn phụng vụ đến Giáo hội], tr. 154; tại đây, tác giả dẫn lại «bài tham luận của Y. Congar» (intervention du père Congar), trong Tous responsables dans l’Eglise ? Réflexion de l’assemblée plénière de l’épiscopat (1973 – Lourdes). Le ministère presbytéral dans l’Eglise tout entière ministérielle [Tất cả đều có trách nhiệm trong Giáo hội? Suy tư của Đại hội toàn thể các Giám mục (1973 – Lourdes). Thừa tác vụ linh mục trong toàn thể Giáo hội mang tính thừa tác vụ], Centurion, Paris, 1973, tr. 56–72, cụ thể tr. 58: «Đây chính là sứ mạng của Giáo hội: một sứ mạng mang tính toàn thể, chung cho tất cả mọi người, theo nghĩa là tất cả đều được trao phó sứ mạng ấy, nhưng không phải tất cả đều thực hiện theo cùng một cách thức. Đó là một sứ mạng có cơ cấu, một sứ mạng hữu cơ, có sự phân định khác biệt, nếu anh em muốn nói như vậy. Tất cả đều thực hiện mọi việc, nhưng không phải tất cả đều thực hiện theo cùng một cách thức». Vì lý do đó, tại cùng tác phẩm (Ibid.), tr. 60–61, khi nói đến «toàn thể Giáo hội mang tính thừa tác vụ» (Chiesa tutta intera ministeriale) – một công thức về sau trở thành khẩu hiệu phổ biến trong những năm tiếp theo –, Congar lưu ý rằng cách diễn đạt này «chưa hoàn toàn thỏa đáng» và rằng tốt hơn nên sử dụng thuật ngữ «đồng trách nhiệm có phân định» (corresponsabilità differenziata).

42. Cách diễn đạt này được gợi hứng từ thánh Cyprianô thành Carthage, De catholicae Ecclesiae unitate 7 [Về sự hiệp nhất của Giáo hội Công giáo], trong CSEL III, tr. 215–216. Tuy nhiên, như Ruggieri nhận xét trong Chiesa sinodale…, tr. 176–177, ở bản văn này, thánh Cyprianô đề cập đến mối tương quan nội tại giữa Giám mục và Giáo hội nhiều hơn là sự lệ thuộc của Giáo hội vào Giám mục, như điều mà Hiến chế Phụng vụ muốn khẳng định.

43
L. Onatibia, «La eclesiología en la SC» [Giáo hội học trong Hiến chế Sacrosanctum Concilium], trong Congregazione per il Culto Divino, Costituzione liturgica SC. Studi [Hiến chế Phụng vụ Sacrosanctum Concilium. Các nghiên cứu], CLV–Edizioni Liturgiche, Roma, 1986, tr. 171–182, cụ thể tr. 179.

44. 
Tình trạng bế tắc hậu Công đồng của những cơ cấu này đã được nhận thấy từ lâu, như G. Incitti nhận xét, cùng với nhiều tác giả khác, trong Il consiglio presbiterale. Alle origini di una crisi [Hội đồng linh mục. Nguồn gốc của một cuộc khủng hoảng], EDB, Bologna, 1996.

45. Dossetti, Per una «Chiesa eucaristica»…, 61.

46. Về mối tương quan giữa tính hiệp hành và nền dân chủ, x. R. Repole, Esglise synodale et démocratie. Quelles institutions ecclésiales pour aujourd’hui ? [Giáo hội hiệp hành và nền dân chủ. Những định chế Giáo hội nào cho ngày nay?], Lessius, Bruxelles, 2016, tr. 99–121; G. Tangorra, «Verso un nuovo stile di Chiesa: sinodalità» [Hướng tới một phong cách Giáo hội mới: tính hiệp hành], trong Theologica Leoniana, tập 7 (2018), tr. 153–168.

47. X. Nhóm đối thoại hỗn hợp Chính thống giáo Thánh Irênê, Servire la comunione. Ripensare il rapporto tra primato e sinodalità [Phục vụ sự hiệp thông. Suy tư lại mối tương quan giữa quyền tối thượng và tính hiệp hành], Qiqajon, Magnano (BI), 2019, tr. 116 (nguyên bản tiếng Anh, 2018): «Trong Bí tích Thánh Thể, vốn là biểu hiện căn bản của đời sống toàn thể Giáo hội, cộng đoàn và vị proestos chủ sự (Giám mục hoặc một linh mục được ngài ủy nhiệm) có mối tương quan tương thuộc với nhau: cộng đoàn không thể cử hành Thánh Thể nếu không có vị proestos; ngược lại, vị này cũng không nên cử hành Thánh Thể nếu không có cộng đoàn». Cũng nên đọc Porreca: «Cộng đoàn phụng vụ biểu thị Đức Kitô toàn thể, gồm Đầu và các chi thể, đồng thời được cấu trúc dựa trên mối tương quan hỗ tương giữa chức tư tế chung [...] đạt đến cao điểm trong việc thực thi chức năng của mình. Các chức năng ấy được thực thi cách tích cực và tương hỗ trong việc cử hành Thánh Thể».

48. X. P. Grelot, «Réflexions générales autour du thème du Symposium» [Những suy tư tổng quát xoay quanh chủ đề của Hội thảo], trong Ministères et célébration de l’eucharistie [Các thừa tác vụ và việc cử hành Thánh Thể], Editrice Anselmiana, Roma, 1973, tr. 17–93, cụ thể tr. 22–23: «Cơ cấu của cuộc quy tụ không thể không được định hình theo chính cơ cấu của cộng đoàn quy tụ “trong Giáo hội”. Không thể tách rời cơ cấu này khỏi cơ cấu kia».

Tác giả: Lm. Phêrô Bùi Huy Ngọc

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

  Ý kiến bạn đọc

check
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây
check