Giáo phận Qui Nhơn

Nếu đặt công cuộc “vệ quốc và kiến quốc” nầy trong lăng kính “địa chính trị” hôm nay, chúng ta sẽ thấy hiện lên những địa danh, vị trí chiến lược, có thể nói được, là yếu tố quyết định cho một triều đại, một hệ thống chính trị một thời của Việt Nam. Trong số đó phải kể đến THỊ NẠI – QUI NHƠN, một địa danh,...

Trong cuốn “Đệ Tử Châm Ngôn – Sủng Lễ Nhượng” viết rằng: “Hãy khiêm nhường, cẩn trọng. Người tự khoe mình thông minh thực ra không phải là bậc trí giả chân chính, có trí mà khiêm nhường ấy mới là bậc đại trí huệ. Kẻ thể hiện mình dũng cảm thực ra không phải người dũng cảm thực sự, dũng cảm mà khiêm nhường, ấy mới gọi là bậc đại dũng.”

Ông, người làng Hy Văn, huyện Bồng Sơn, phủ Hoài Nhân, tỉnh Bình Định. Ông nội là Ngọc Trách, cha là Ngọc Phân đều là quan triều Lê. (Bậc khai quốc công thần: Trần Đức Hòa. Trích trong Bùi Văn Lăng, Danh nhân Bình Định, Hà Nội, 1942, tr. 13-15)

Sau 5 năm (1773-1778) đóng quân tại đây, nhận thấy quy mô thành Quy Nhơn không đủ để xây dựng một vương triều, năm 1778 Nguyễn Nhạc đã quyết định dời sang thành Đồ Bàn và làm lễ tế cáo trời đất lên ngôi Hoàng Đế, lấy niên hiệu là Thái Đức. Tồn tại không dài trong lịch sử, nhưng trên đất Bình Định triều Tây Sơn đã cơ cấu tổ chức làng xã khá hoàn chỉnh và chặt chẽ. Đây là 6 bản đồ vẽ về làng xã Bình Định dưới thời Tây Sơn.

Thật vậy, không phải chỉ thời nay, giải đất hình chữ S với Biển Đông bao bọc nầy, suốt chặng đường 20 thế kỷ qua, đã là vùng “địa chính trị” từng diễn ra những cuộc tranh chấp, binh biến, xâm lăng, đô hộ; những cuộc chiến tranh sinh tử, một mất một còn, giữa các quốc gia Trung Quốc, Việt Nam, Champa, Chân Lạp Khmer, Xiêm….

Trong tác phẩm Excursion dans les provinces de Quang-Nghia et de Binh-Dinh en Annam (Juin 1887) viên công sứ Bình Định Ch.Lemire cũng có một số mô tả tương tự. Ở đây Lemire gọi địa danh này là Tam - Quan, cho dù trong phần bản đồ ông ta lại ghi là Tan - Quan. Rất có thể Ch.Lemire là người đầu tiên ký âm nhầm Tân Quan thành Tam Quan, rồi do vai trò quan trọng của ông, người ta đã viết - gọi chệch theo để địa danh Tân Quan bị nhạt nhòa đi trong khi cách gọi của viên công sứ Pháp lại dần dần trở thành chính thức.