Lịch sử - Trang 11

Không biết đích xác tự bao giờ nhưng nhà in của Địa phận Đông Đàng Trong ở Gia Hựu, tạm gọi là Nhà in Gia Hựu, đã có từ rất sớm. Nhiều tài liệu còn lại cho phép ta đặt thời điểm thành lập Nhà in Gia Hựu vào thời Đức cha Stêphanô Cuenot Thể.... Dấu vết về nhà in Gia Hựu đã được khẳng định qua những ấn phẩm còn lưu lại. Chẳng hạn, cuốn “Sách thiên” bằng chữ Nôm được in mộc bản ở Gia Hựu vào năm 1864, trong đó có “Kinh dốc lòng giữ đạo cho trọn” hay “Kinh bắt đạo”, một kinh mà các giáo dân thường đọc trong những cơn bách hại.

Bài viết này nghiên cứu quyển Voyages: Các Chuyến Du Hành thông qua ấn bản phê bình của Cha August Carayon, nhằm mục đích chủ yếu để tìm hiểu sự mô tả độc lập của ông về  Macao, tác phẩm đầu tiên của một tác giả người Pháp, được trình bày trong Chương 15 với tiêu đề ‘Mon séjour d’un an dans Macao, ville de la Chine, tenue par Les Portugais.’ (Một năm lưu trú của tôi tại Macao, Thị trấn của Trung Quốc, được trấn giữ bởi người Bồ Đào Nha). Tuy nhiên, để nghiên cứu đầy đủ bản gốc của văn bản này, cần phải tóm tắt sự thuyết trình về các chuyến du hành của vị giáo sĩ Dòng Tên và sự trình bày tổng quát của ông về Trung Hoa.

Ngài chỉ được làm nhà truyền giáo trong vài tháng thế nhưng đã làm được rất nhiều trong những số ngày ít oi đó. Ngài đã đạt được nước trời và để lại những gương mẫu thánh thiện và cao quý cho trần gian. Defunctus adhuc loquitur (Tuy đã chết rồi nhưng vẫn còn lên tiếng – Dt 11, 4). Cho đến tận hôm nay, chúng ta không biết một chi tiết nào về cái chết của ngài, cũng như về các thừa sai Guégan và Barrat. Chỉ có các thiên thần trên trời hay các đao phủ mới có thể nói cho chúng ta biết cực hình nào các ngài đã phải chịu, lòng can đảm nào mà các ngài chứng tỏ, và với niềm hạnh phúc nào mà các ngài đã dâng hiến mạng sống mình cho Thiên Chúa và Giáo Hội.   

Học viện Viễn Đông Bác cổ đã quy tụ được các nhà Đông phương học, Việt Nam học uyên bác trong học giới lúc bấy giờ (nhà khảo cổ, sĩ quan quân đội (biệt phái viên), tu sĩ, nhà truyền giáo, nhà ngôn ngữ học, nhà dân tộc học, nhà thực vật học, kiến trúc sư…): Louis Finot, Henri Maspero, Henri Parmentier, Louis Malleret, Paul Lévy, George Cœdès, Léon Vandermeesch, Gustave Dumoutier, Etienne Edmond Lunet de Lajonquière, Léopold Cadière, Maurice Durand, Auguste Bonifacy, Henri Cordier, Paul Pelliot, Louis Bezacier, André-Georges Haudricourt…

Trong một bản tin ngày 5 tháng Ba (1935), tờ Bulletin de la Société des Missions Étrangères de Paris đã đưa tin: “Cha Escalère, thuộc miền truyền giáo Qui nhơn, thông tín viên của Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp (EFEO), ngày hôm qua đã có bài tham luận rất đầy đủ tài liệu về “Chà Bàn-Bình Định, Lịch sử và khảo cổ” tại Viện bảo tàng Louis Finot (Hà Nội). Đề tài có thể hơi khô khan đối với người “ngoại đạo” nhưng không như vậy đối với công chúng toàn những nhà chuyên môn của EFEO. Một tờ báo của Hà Nội đã viết rằng bài tham luận của cha Escalère không chỉ rất chính xác và đầy đủ tài liệu mà còn rất có hồn và với thẩm quyền của một người đã có một thời gian lâu dài gắn bó với đất Bình Định”

Ông, người làng Hy Văn, huyện Bồng Sơn, phủ Hoài Nhân, tỉnh Bình Định. Ông nội là Ngọc Trách, cha là Ngọc Phân đều là quan triều Lê. (Bậc khai quốc công thần: Trần Đức Hòa. Trích trong Bùi Văn Lăng, Danh nhân Bình Định, Hà Nội, 1942, tr. 13-15)