Lịch sử - Trang 12

Sau 5 năm (1773-1778) đóng quân tại đây, nhận thấy quy mô thành Quy Nhơn không đủ để xây dựng một vương triều, năm 1778 Nguyễn Nhạc đã quyết định dời sang thành Đồ Bàn và làm lễ tế cáo trời đất lên ngôi Hoàng Đế, lấy niên hiệu là Thái Đức. Tồn tại không dài trong lịch sử, nhưng trên đất Bình Định triều Tây Sơn đã cơ cấu tổ chức làng xã khá hoàn chỉnh và chặt chẽ. Đây là 6 bản đồ vẽ về làng xã Bình Định dưới thời Tây Sơn.

Phong cảnh miền đất này không thiếu gì vẻ đẹp; chỉ có một khuyết điểm là nó cứ luôn một cảnh, từ bắc vào nam, từ nam ra bắc. Trước mắt bạn, phía bên trái, đi lên hướng bắc, toàn núi là núi, phần lớn đều trọc lóc như đầu của ông giáo sư già; chung quanh là cánh đồng này tiếp nối những cánh đồng khác; đây đó ở giữa là làng mạc bao quanh là những lùm cây; gần làng có ngôi đình chùa, đẹp xấu tùy theo độ giàu có của cư dân, nơi thờ những thành hoàng; thi thoảng ta băng qua khu chợ, nơi các bà các cô mua bán, và nhất là buôn chuyện.

Đối với các giáo dân, ngày ngài đến thăm là một ngày hội. Họ mặc những chiếc áo dài lụa đen hoặc tím có tay dài, thắt những chiếc thắt lưng nhiều màu, đội những khăn đóng xanh lá cây hoặc xanh da trời, giáo dân đến từng nhóm riêng rẽ, đàn ông, đàn bà, thanh niên, thiếu nữ, chào vị linh mục và với lòng kính trọng của tình yêu con cái, họ dâng lên ngài những món quà nghèo nàn của mình: trái cây, những quả trứng, đôi khi những chiếc bánh ngọt nhỏ, không kể đến trầu, cau, thuốc lá, chè, là những thứ phải có trong của mọi cuộc tiếp đón ở xứ Annam. Vị truyền giáo cám ơn họ, nói với họ vài lời, rồi ngài cho họ về.

Bậc phụng hưng vương chánh: Đặng Đức Siêu (1750-1810). Trích trong Bùi Văn Lăng, Danh nhân Bình Định, Hà Nội, 1942, tr. 16-33.

Cha Phêrô là người thông minh chữ nghĩa trỗi cao. Khi còn học La tinh mấy lớp dưới, tuy chưa trổ tài, song trí khôn sâu sắc, mau hiểu nhớ dai, các thầy giáo đều khen và bỏ bụng trông thầm. Chừng tới lớp trên, trí tài đua phát, đến lớp văn chương cùng khoa Triết học đã thấy trỗi cao. Nói chi khoa lý đoán, thật đã tót vời: câu nào mắc mõ, chỗ nào khó thông, hỏi tới thầy Lục, ắt thầy thưa giải trơn xuôi như chảy. Những bài luận giải về khoa lý đoán, thầy làm rất thông đúng thức nhằm mẹo, ý nghĩa cao sâu lời lẽ phân minh gọn ghẽ, thầy giáo xem vô cũng chắc lưỡi khen thầm.

Trong gần hai thế kỷ, từ Sông Gianh (Quảng Bình) đến biên giới Xiêm La chỉ có một miền truyền giáo: địa phận Đàng Trong (tiền thân của giáo phận Qui Nhơn). Vào năm 1844, vị Đại diện tông tòa là Chân phước Cuénot (Thể)[1] đã tách địa phận Đàng Trong thành Tây Đàng Trong (6 tỉnh phía nam và Cao Mên) và Đông Đàng Trong, và vào năm 1850 ngài đã thiết lập Bắc Đàng Trong (Huế). Thật thú vị khi tìm hiểu xem có bao nhiêu thừa sai MEP làm việc trong lãnh thổ rộng lớn này của chúng ta từ năm 1659 đến 1850, những thừa sai này ra sao và những thừa sai chấp nhận chết trong địa phận chúng ta họ đã phục vụ bao nhiêu năm.