Lịch sử - Trang 21

Triều đình luôn nghi ngại người theo đạo Da tô, và cho rằng theo đạo là theo Tây: “Rằng: quân Tả đạo với Tây/ Một lòng sinh sự phá rầy biên cương” . Với linh mục Đặng Đức Tuấn nhất định giữ lòng trung thành kính Chúa, yêu Tổ quốc được thể hiện qua hai câu cuối bài thơ “Nghị hòa hậu, cảm tác” (Cảm tác sau nghị hòa ) mà chính linh mục là tác giả: “Tang bồng thiểu ủy nam nhi chí/ Hàn Hán(17) thân tâm bạch hữu vô” . Giáo sư Lam Giang Nguyễn Quang Trứ đã tạm dịch: “Làm trai sạch nợ bồng tang/ Thử xem thân Hán, tâm Hàn là ai?”

Xin giới thiệu bài thơ tiếng Pháp (với phần tạm dịch sang tiếng Việt) được sáng tác nhân dịp cha Francois Gagelin tử đạo (ngày 17 tháng Mười 1833), không đề tên tác giả, và được chép lại trong cuốn «Vie de L’abbé Gagelin, Missionnaire en Cochinchine» của François Pérennès, Outhenin-Chalandre Fils Éditeur, Besançon, 1836. tr. 294-295.

Khi ấy có một ông giáo dân ở họ Dinh Thủy, bị bắt giam cùng một trại với ngài, thấy ngài nằm dưới đất buồn bực quá sức, tưởng rằng ngài sợ chết nên hỏi, thì ngài trả lời rằng: tại tôi đau bệnh mà người ta bỏ đói, không cho ăn uống. Vậy ông nầy lo cơm nước cho ngài được ít ngày. Sau quan không để ở đó nữa mà lại đem giam nơi khác. Lúc ấy có bà Trị và bà Soạn là những nữ tu mướn người bán bánh đem đồ ăn cho ngài, nhưng quân canh trông thấy nên không cho.

Về hành chánh, giáo xứ Kiên Ngãi bao gồm huyện Vĩnh Thạnh và các xã, thị trấn của huyện Tây Sơn: Bình Thành, Tây Xuân, Tây Thuận, Tây Giang và thị trấn Phú Phong. Trung tâm sinh hoạt của giáo xứ là nhà thờ Kiên Ngãi, xã Bình Thành, huyện Tây Sơn.

Giáo xứ Đại An bao gồm địa bàn các thôn Xuân An, Chánh Lạc, Chánh Liêm, Chánh Lý thuộc xã Cát Tường; các xã Cát Nhơn, Cát Hưng, Cát Thắng thuộc huyện Phù Cát; các thôn Hòa Tây, Hòa Đông, Bình An, Nhơn Thiện thuộc xã Nhơn Hạnh và xã Nhơn Phong, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định.

Khi bốn vị này đi ra pháp trường thì ăn mặc tử tế, gẫm đàng thánh giá lớn tiếng cùng nhau. Mỗi người có hai tên lính cầm gươm hộ tống hai bên: trước chiên trống, sau võng giá ngựa xe quan. Vừa đến chợ Gò Chàm, theo tục lệ thì cho nghỉ ngơi để ăn bữa cơm cuối cùng nhưng không ai ăn. Họ đứng dậy và qua sông. Bà Lưu thấy giỏ cột trên đầu sào cắm gần bờ sông, nhưng bà cũng cứ đi như các vị kia lại nơi xử, cởi bỏ gông ra và qùi xuống để chịu chém.